Mercosur to blok gospodarczy czterech państw Ameryki Południowej – Argentyny, Brazylii, Paragwaju i Urugwaju. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego określenia Wspólnego Rynku Południa. W polskim obiegu publicznym pojawia się jednak najczęściej nie jako nazwa bloku, tylko jako skrótowe określenie umowy handlowej, którą Unia Europejska podpisała z tymi czterema krajami.
Ta umowa ma dwie warstwy i to rozróżnienie decyduje o odpowiedzi na pytanie, kogo i od kiedy dotyczy. Część handlowa działa tymczasowo od 1 maja 2026 roku, natomiast szersza umowa o partnerstwie wymaga ratyfikacji i nie weszła w życie. Według Komisji Europejskiej, stan na 1 września 2026 roku, całość ma status umowy w trakcie przyjmowania i ratyfikacji.
Poniższy tekst opisuje skład bloku, konstrukcję obu instrumentów prawnych oraz zakres tego, co już obowiązuje. Dalsze sekcje podają wielkości kontyngentów na produkty rolne, mechanizm ochronny przewidziany dla rolnictwa i przebieg sporu prawnego, w tym stanowisko Sejmu oraz skargę Polski wniesioną do Trybunału Sprawiedliwości.
Czym jest Mercosur i które państwa do niego należą
Mercosur powstał w 1991 roku, a jego trzon tworzą cztery państwa założycielskie: Argentyna, Brazylia, Paragwaj i Urugwaj. Tak opisuje skład bloku Komisja Europejska w swoim serwisie poświęconym relacjom handlowym, stan na 1 września 2026 roku. Ten sam czterokrajowy zakres pojawia się w tytule umowy z Unią.
Lista członków bywa mylona z listą sygnatariuszy, ponieważ blok miał również piątego członka. Wenezuela przystąpiła do Mercosuru w lipcu 2012 roku i od 2017 roku pozostaje zawieszona w prawach członka. Boliwia podpisała protokół akcesyjny w grudniu 2012 roku, a dokument ten czeka na ratyfikację przez parlamenty państw Mercosuru. Żadne z tych dwóch państw nie jest stroną umowy z Unią.
Skala wymiany między obiema stronami jest zbliżona w obu kierunkach. Według danych Komisji Europejskiej eksport Unii do czterech państw Mercosuru wyniósł w 2025 roku 53,3 mld euro, a przywóz z Mercosuru do Unii 56,1 mld euro. W przywozie z tego kierunku dominują produkty rolne, które w 2024 roku odpowiadały za 46,2 procent jego wartości.
Dwie umowy zamiast jednej
Wynikiem negocjacji nie jest jeden dokument, tylko dwa równoległe instrumenty prawne. Opisuje je motyw drugi decyzji Rady (UE) 2026/183. Pierwszym instrumentem jest umowa o partnerstwie między Unią i jej państwami członkowskimi a Mercosurem, obejmująca filar polityki i współpracy oraz filar handlu i inwestycji. Drugim jest umowa przejściowa w sprawie handlu, ograniczona do liberalizacji handlu i inwestycji.
Rozdzielenie ma następstwo proceduralne. Umowa przejściowa jest zawierana przez samą Unię, więc ścieżka jej stosowania jest krótsza. Umowa o partnerstwie obejmuje także państwa członkowskie. Komisja Europejska podaje, że umowa przejściowa straci moc i ustąpi miejsca umowie o partnerstwie dopiero po pełnej ratyfikacji tej drugiej i jej wejściu w życie.
Kalendarz obu instrumentów wygląda tak samo do momentu podpisania. Negocjacje zakończono politycznie 6 grudnia 2024 roku. Komisja przyjęła wnioski o decyzje Rady w sprawie podpisania i zawarcia obu umów 3 września 2025 roku, Rada zezwoliła na podpisanie 9 stycznia 2026 roku, a 17 stycznia 2026 roku umowy podpisano. Tekst umowy przejściowej ogłoszono w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej 27 lutego 2026 roku.
Od kiedy umowa działa i w jakiej części
Obowiązuje na razie wyłącznie część handlowa, i to w trybie tymczasowym. Zawiadomienie opublikowane w Dzienniku Urzędowym 15 kwietnia 2026 roku odsyła do artykułu 23.3 umowy przejściowej. Umowa jest stosowana tymczasowo od 1 maja 2026 roku między Unią Europejską a Argentyną, Brazylią, Paragwajem i Urugwajem. Podstawą po stronie unijnej jest decyzja Rady z 9 stycznia 2026 roku.
Tymczasowe stosowanie to nie to samo co wejście umowy w życie. Decyzja Rady 2026/183 dotyczy podpisania i tymczasowego stosowania, a więc etapu z artykułu 218 ustęp 5 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Odrębna decyzja o zawarciu umowy zapada zgodnie z artykułem 218 ustęp 6 i w wypadku układów o stowarzyszeniu wymaga zgody Parlamentu Europejskiego.
Według informacji Komisji Europejskiej z 30 kwietnia 2026 roku zakres tego, co zadziałało 1 maja 2026 roku, obejmuje pierwsze obniżki ceł, dostęp do pierwszych transz kontyngentów taryfowych oraz otwarcie zamówień publicznych w państwach Mercosuru dla firm unijnych. Od tego samego dnia państwa Mercosuru chronią 344 unijne oznaczenia geograficzne, czyli nazwy produktów regionalnych. Dla branż nastawionych na wywóz, takich jak polski przemysł meblarski, zmiana dotyczy warunków dostępu do rynku, nie samego prawa do eksportu.
Kontyngenty na produkty rolne, czyli granice otwarcia rynku
Produkty rolne nie zostały objęte pełną liberalizacją, tylko limitami ilościowymi. Sekcja B załącznika 2-A do umowy przejściowej wymienia dwadzieścia trzy kontyngenty taryfowe Unii, każdy z własną stawką i własnym zakresem towarów. Wielkości dochodzą do poziomu docelowego stopniowo, najczęściej przez sześć lat.
Docelowe wielkości kilku najczęściej przywoływanych kontyngentów wyglądają następująco:
- wołowina świeża – od 9 075 ton w roku zerowym do 54 450 ton w roku piątym, stawka w ramach kontyngentu 7,5 procent,
- wołowina mrożona, w tym do przetwarzania – od 7 425 do 44 550 ton, ta sama stawka 7,5 procent,
- drób z kością i drób bez kości – dwa odrębne kontyngenty bezcłowe, każdy po 90 000 ton,
- wieprzowina – 25 000 ton przy stawce 83 euro za tonę,
- miód – 45 000 ton bez cła,
- cukier przeznaczony do rafinacji z Brazylii – 180 000 ton bez cła w ramach istniejącego kontyngentu Światowej Organizacji Handlu.
Najwięcej miejsca zajmuje etanol. Docelowy kontyngent, osiągany w piątym roku, obejmuje 200 000 ton do wszystkich zastosowań oraz 450 000 ton zarezerwowanych dla przemysłu chemicznego, przy czym dla tej drugiej części stawka wynosi zero. Przywóz ponad limit każdego kontyngentu podlega podstawowej stawce celnej, czyli tej sprzed umowy.
Wszystkie te wielkości pochodzą z tekstu umowy ogłoszonego w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, stan na 1 września 2026 roku. Dotyczą warunków zbytu w gospodarstwach rolnych, których budżety opisuje osobny tekst o wydatkach gospodarstw wiejskich.
Mechanizm ochronny dla rolnictwa
Wraz z umową Unia przyjęła odrębny akt na wypadek gwałtownego wzrostu przywozu. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2026/687 z 11 marca 2026 roku wprowadza dwustronne klauzule ochronne dla produktów rolnych. Załącznik do rozporządzenia wymienia dwadzieścia trzy kategorie produktów wrażliwych, od wołowiny i drobiu po etanol, czosnek i biodiesel, oraz osobno owoce cytrusowe.
Progi reakcji są opisane liczbowo. Decyzja Rady 2026/183 wiąże dwa warunki. Wzrost preferencyjnego przywozu danego produktu o ponad 5 procent rok do roku stanowi dowód prima facie poważnej szkody dla przemysłu unijnego. Warunkiem drugim jest średnia cena tego przywozu niższa o co najmniej 5 procent od średniej ceny krajowej produktów podobnych. Ten sam skutek ma spadek średniej ceny przywozu o ponad 5 procent rok do roku przy spełnieniu drugiego warunku.
Terminy również są zapisane w aktach. Dla produktów wrażliwych tymczasowe środki ochronne przyjmuje się nie później niż w ciągu 21 dni, a ostateczną decyzję Komisja podejmuje w terminie czterech miesięcy od wniosku, z możliwością przedłużenia do roku. Środek ochronny obowiązuje dwa lata i może zostać przedłużony o okres nieprzekraczający kolejnych dwóch lat, a polega na zawieszeniu dalszego obniżania cła albo na powrocie do stawki sprzed preferencji. Co sześć miesięcy Komisja przedstawia Parlamentowi i Radzie sprawozdanie z monitorowania rynku produktów wrażliwych.
Spór o umowę, uchwały Sejmu i skarga do Trybunału
Spór dotyczy zarówno treści umowy, jak i trybu jej zawierania. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w uchwale z 25 lipca 2025 roku stwierdził, że przepisy unijne nie gwarantują takich samych standardów dla produktów wytwarzanych w Unii i przywożonych na jej rynek. W tej samej uchwale sprzeciwił się odejściu od ratyfikacji umowy przez poszczególne państwa i poparł działania rządu zmierzające do zablokowania umowy w jej ówczesnej formie.
W uchwale z 13 marca 2026 roku Sejm zwrócił się do Rady Ministrów o wniesienie skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na podstawie artykułu 263 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Skargę wniesiono 10 maja 2026 roku. Sprawa C-460/26 obejmuje żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Rady 2026/183, a Polska podniosła w niej siedem zarzutów. Najdalej idzie zarzut sztucznego podzielenia układu na dwie umowy w celu obejścia wymogu jednomyślności w Radzie. Pozostałe dotyczą między innymi dopuszczenia tymczasowego stosowania mimo braku zgody Parlamentu Europejskiego oraz naruszenia zasady ostrożności i braku klauzul lustrzanych dotyczących standardów produkcji.
Równolegle własne pytanie postawił Parlament Europejski. Wniosek o opinię w trybie artykułu 218 ustęp 11 Traktatu ogłoszono 22 czerwca 2026 roku jako opinię 1/26. Parlament pyta w nim o zgodność decyzji Rady z wymogami proceduralnymi traktatów, o mechanizm zachowania równowagi przewidziany w obu umowach oraz o zgodność ich postanowień z unijną zasadą ostrożności.
Stawka tego pytania wynika z samego przepisu. Artykuł 218 ustęp 11 stanowi, że w przypadku negatywnej opinii Trybunału przewidywana umowa nie może wejść w życie, chyba że nastąpi jej zmiana albo rewizja traktatów. Daty wniesienia obu spraw są ustalone, a rozstrzygnięć na 1 września 2026 roku ten tekst nie relacjonuje.
Źródła: decyzja Rady (UE) 2026/183 z dnia 9 stycznia 2026 r. w sprawie podpisania i tymczasowego stosowania Umowy przejściowej w sprawie handlu między Unią Europejską a Mercosurem (Dz.U. UE L, 2026/183 z 27.02.2026); tekst umowy przejściowej (Dz.U. UE L, 2026/184 z 27.02.2026), załącznik 2-A sekcja B oraz rozdział 9; zawiadomienie w sprawie tymczasowego stosowania tej umowy (Dz.U. UE L, 2026/868 z 15.04.2026); rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2026/687 z dnia 11 marca 2026 r. wprowadzające dwustronne klauzule ochronne dla produktów rolnych (Dz.U. UE L, 2026/687 z 19.03.2026) wraz z załącznikiem; skarga w sprawie C-460/26, Rzeczpospolita Polska przeciwko Radzie (Dz.U. UE C, C/2026/3166 z 22.06.2026); wniosek o wydanie opinii 1/26 (Dz.U. UE C, C/2026/3152 z 22.06.2026); Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, artykuł 218; uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 lipca 2025 r. w sprawie umowy UE–Mercosur (M.P. 2025 poz. 750); uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 marca 2026 r. w sprawie zaskarżenia do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej umowy Unii Europejskiej z państwami Mercosur (M.P. 2026 poz. 308); Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna do spraw Handlu i Bezpieczeństwa Gospodarczego, strony o relacjach handlowych z Mercosurem oraz o umowie, a także informacja z 30 kwietnia 2026 r. o rozpoczęciu tymczasowego stosowania. Teksty aktów unijnych pobrane z repozytorium Urzędu Publikacji Unii Europejskiej, akty polskie z ELI API Sejmu. Stan na 1 września 2026 roku.