Nuty zapachowe to nazwy warstw kompozycji perfumeryjnej – tego, co czuć tuż po rozpyleniu, tego, co pojawia się później, i tego, co pozostaje na końcu. Podział opisuje przebieg zjawiska w czasie, a nie skład podany na opakowaniu. W wykazie składników kompozycja występuje pod jednym zbiorczym określeniem, a z nazwy wymienia się z niej tylko alergeny zapachowe.
Piramida zapachowa jest graficznym skrótem tego opisu: nuty głowy u góry, nuty serca w środku, nuty bazy u podstawy. Konwencja pochodzi z języka branży, a jej źródłem jest analogia muzyczna starsza niż współczesna perfumeria przemysłowa. Prawo kosmetyczne nią się nie posługuje – reguluje bezpieczeństwo substancji i sposób ich wymienienia na etykiecie.
Poniższy tekst zbiera to, co o nutach zapachowych wynika z przepisów, z dokumentów branżowych i z literatury pomiarowej. Kolejno: skąd wzięło się słowo „nuta”, dlaczego kompozycja zmienia się w czasie, gdzie leżą granice samej konwencji piramidy, co o kompozycji mówi wykaz składników i jak oznakowuje się alergeny zapachowe po zmianie z 2023 roku.
Czym jest nuta zapachowa
Nuta zapachowa to pojedynczy, rozpoznawalny element kompozycji, nazwany według analogii do muzyki. Analogia ta ma udokumentowaną historię. G.W. Septimus Piesse w podręczniku The Art of Perfumery, w wydaniu z 1879 roku, zamieścił fragment o oktawie zapachów oraz tablicę zatytułowaną „Gamut of Odours”. Napisał tam, że istnieje oktawa zapachów podobna do oktawy w muzyce, a zapachy migdała, heliotropu, wanilii i powojnika zestrajają się niczym klawisze instrumentu. Wcześniejsze wydania podręcznika mają w tym miejscu inne brzmienie, dlatego rok edycji ma tu znaczenie.
Współczesny język branżowy korzysta z tej samej figury. International Fragrance Association (IFRA), organizacja reprezentująca branżę zapachową, opisuje pracę perfumiarza jako komponowanie partytury, w którym nuty głowy wprowadzają zapach, nuty serca nadają mu korpus, a nuty bazy odpowiadają za głębię. Według IFRA, stan na 2 września 2026 roku, perfumiarzy z pełnymi kwalifikacjami jest na świecie mniej niż tysiąc, a przygotowanie do zawodu zajmuje od siedmiu do dziesięciu lat.
Nuta nie jest zatem jednostką pomiarową ani kategorią chemiczną. Jest nazwą wrażenia, przypisaną surowcowi albo grupie surowców na potrzeby opisu i nauki zawodu.
Dlaczego kompozycja zmienia się w czasie
Kompozycja zmienia się, ponieważ jej składniki odparowują z różną szybkością. Zjawisko to daje się mierzyć. Zespół z laboratoriów Firmenich zastosował dynamiczną analizę fazy nadpowierzchniowej. Pary unoszące się ze skóry przedramienia zbierano na sorbencie przy kontrolowanym przepływie powietrza, a stężenie każdego składnika oznaczano w kolejnych odstępach czasu. Wyniki opublikowano w International Journal of Cosmetic Science (1995, tom 17, numer 2, strony 61–76, PMID 19250472).
Kompozycja modelowa zawierała jedenaście lotnych syntetycznych odorantów. Pomiar wykazał różne szybkości dyfuzji poszczególnych substancji, a także różnicę zależną od nośnika – z bazy mydlanej składniki odparowywały wolniej niż z roztworu alkoholowego. Autorzy scharakteryzowali również skórę panelu 80 osób, czterdziestu kobiet i czterdziestu mężczyzn, mierząc ilość sebum, nawilżenie i pH w kilku miejscach ciała.
Z tego wynika obserwacja istotna dla całego tematu. Przebieg zmiany zapachu zależy od układu, w którym kompozycja się znalazła – od nośnika, powierzchni i warunków pomiaru – a nie wyłącznie od samej receptury. Ta sama receptura zachowuje się inaczej w mydle niż w roztworze alkoholowym. Autorzy zaznaczyli przy tym, że wyniki uzyskano na skórze o przeciętnej charakterystyce.
Piramida zapachowa jako konwencja opisu
Podział na trzy poziomy jest konwencją opisu przyjętą w branży, nie klasyfikacją wynikającą z przepisu ani z jednego pomiaru. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych, w brzmieniu odczytanym 2 września 2026 roku, nie posługuje się pojęciem nuty ani podziałem na głowę, serce i bazę.
Poziomy piramidy porządkuje czas, w jakim poszczególne surowce są wyczuwalne. Nuty głowy to te odbierane zaraz po rozpyleniu, nuty bazy IFRA opisuje jako długo utrzymujące się i nadające kompozycji głębię. Ponieważ składniki odparowują z różną szybkością, co pokazał opisany wyżej pomiar, kolejność ta ma odpowiednik w zjawisku fizycznym. Piętro mówi jednak o momencie odbioru, a nie o udziale surowca w recepturze ani o jego znaczeniu dla kompozycji.
Konwencja porządkuje proces ciągły, a granice między poziomami są umowne. Skoro szybkość parowania zależy od nośnika i od powierzchni, przypisanie surowca do jednego z trzech pięter jest uogólnieniem, a nie odczytem z przyrządu. Piramida pozostaje przy tym wygodnym narzędziem opisu, bo oddaje kolejność, w jakiej poszczególne elementy kompozycji dochodzą do nosa i z niej znikają.
Rozróżnienie między opisem handlowym a treścią regulowaną wraca w kolejnych sekcjach. Materiały producentów opisują kompozycję nutami, a dokument, który towarzyszy produktowi na rynku, sprowadza ją do jednego terminu i wykazu wymienionych z nazwy alergenów.
Co o kompozycji mówi wykaz składników
Wykaz składników jest jedynym miejscem na opakowaniu, w którym skład kompozycji pojawia się w formie regulowanej. Artykuł 19 ustęp 1 litera g rozporządzenia 1223/2009 stanowi, że produkt kosmetyczny udostępnia się na rynku tylko wtedy, gdy na opakowaniu znajduje się między innymi wykaz składników poprzedzony określeniem „ingredients”. Kompozycje zapachowe i aromatyczne oraz surowce, z których je wytworzono, określa się w tym wykazie terminem „parfum” lub „aroma”. Poza opakowaniem kompozycja pojawia się w dokumentacji produktu, ale i tam nie jako lista surowców – raport bezpieczeństwa, którego zakres określa załącznik I do tego rozporządzenia, opisuje ją nazwą, numerem kodu i tożsamością dostawcy.
Ten sam przepis ustala kolejność. Składniki wymienia się w porządku malejącym według masy w momencie dodania do produktu, przy czym te o stężeniu mniejszym niż 1% mogą wystąpić w dowolnej kolejności po składnikach o stężeniu wyższym. Opakowanie bywa w ten sposób jedynym nośnikiem informacji wymaganej przepisem – podobnie działa oznaczenie w systemie kaucyjnym, gdzie to znak na opakowaniu, a nie paragon, rozstrzyga o objęciu produktu systemem.
Zbiorcze słowo „parfum” zastępuje więc listę, która w rozbudowanej kompozycji obejmuje dziesiątki surowców. Osobno traktowane są tylko substancje wskazane w kolumnie „inne” załącznika III do rozporządzenia.
Alergeny zapachowe i zmiana z 2023 roku
Wyjątkiem od zbiorczego terminu są alergeny zapachowe, które wymienia się w wykazie z nazwy. Przed zmianą z 2023 roku obowiązek indywidualnego oznakowania obejmował 24 substancje z pozycji 45 oraz 67–92 załącznika III do rozporządzenia 1223/2009. Komitet Naukowy do spraw Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) przyjął w tej sprawie opinię na posiedzeniu plenarnym 26–27 czerwca 2012 roku. Potwierdził w niej istotność substancji oznakowywanych dotąd indywidualnie i wskazał 56 dodatkowych alergenów zapachowych wywołujących alergie u ludzi.
Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/1545 z 26 lipca 2023 roku przeniosło ten wniosek do przepisów. Obowiązek indywidualnego oznakowania zależy od stężenia substancji i od rodzaju produktu:
- produkty niespłukiwane, w tym perfumy – stężenie powyżej 0,001%,
- produkty spłukiwane, na przykład żele i szampony – stężenie powyżej 0,01%.
Rozporządzenie przewidziało okresy przejściowe. Produkty niespełniające nowych wymogów można było wprowadzać do obrotu w Unii do 31 lipca 2026 roku, a udostępniać na rynku unijnym do 31 lipca 2028 roku. Pierwszy z tych terminów już minął, drugi wciąż biegnie, więc etykiety w starym i nowym brzmieniu występują obecnie obok siebie.
IFRA Standards, czyli samoregulacja obok przepisów
Obok przepisów działa system samoregulacyjny branży. IFRA Standards ustalają zakazy stosowania, limity ilościowe albo wymagania dotyczące czystości i pochodzenia surowca. Wywodzą się z ocen bezpieczeństwa przygotowywanych przez Research Institute for Fragrance Materials i są zatwierdzane przez niezależny panel ekspertów. Według IFRA, stan na 2 września 2026 roku, standardy obowiązują wszystkich członków stowarzyszenia, a ci odpowiadają za około 80 procent światowego wolumenu kompozycji zapachowych. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo gotowego produktu pozostaje przy firmie, która wprowadza go do obrotu.
System aktualizuje się kolejnymi poprawkami. Konsultacje 52. poprawki trwały od 12 grudnia 2025 roku do 12 czerwca 2026 roku, a 31 sierpnia 2026 roku IFRA opublikowała dokument zamykający ten etap. Poprawka obejmuje 48 nowych standardów ograniczających, w tym 37 z dodatkową oceną toksyczności układowej, oraz 15 standardów zrewidowanych na podstawie nowych ocen bezpieczeństwa. Według stanu na 2 września 2026 roku formalną notyfikację stowarzyszenie zapowiada na styczeń 2027 roku, a wejście w życie – 11 miesięcy po notyfikacji dla kompozycji nowych i 30 miesięcy dla już istniejących. We wcześniejszym komunikacie, z czerwca 2026 roku, mowa była o notyfikacji pod koniec listopada 2026 roku.
Standard branżowy i przepis nie zastępują się nawzajem. Pierwszy ogranicza to, co perfumiarz może umieścić w recepturze, drugi rozstrzyga, co musi znaleźć się na opakowaniu.
Nazwy stężeń bez definicji prawnej
Nazwy takie jak woda toaletowa, woda perfumowana czy ekstrakt perfumowy nie mają w unijnym prawie kosmetycznym definicji, która wiązałaby je z udziałem kompozycji w produkcie. Rozporządzenie 1223/2009, w brzmieniu odczytanym 2 września 2026 roku, posługuje się określeniem „woda toaletowa”, ale w innej roli – jako nazwą kategorii produktu przy limitach pojedynczych substancji w załączniku III, w pozycjach 96, 97 i 102, oraz w wyliczeniu rodzajów kosmetyków w motywie 7. Limit dotyczy tam zawartości konkretnego związku, na przykład metyloeugenolu, a nie mocy samych perfum.
Prawo reguluje bezpieczeństwo substancji i sposób informowania o składzie, a nie handlowe nazewnictwo. Relacja między nazwą na opakowaniu a udziałem kompozycji w produkcie wynika więc z praktyki producenta, nie z normy powszechnie obowiązującej. Różnica ta bywa pomijana w opracowaniach podających konkretne przedziały procentowe tak, jakby miały umocowanie w przepisie.
Praktyczna konsekwencja dotyczy porównań. Zestawienie dwóch produktów po nazwie stężenia opiera się na deklaracji marki, natomiast zestawienie po wykazie składników opiera się na dokumencie o określonych wymogach prawnych. Zmienne po stronie skóry, opisane wyżej za literaturą pomiarową, pozostają poza obydwoma zestawieniami.
Źródła: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. dotyczące produktów kosmetycznych – art. 19 ust. 1 lit. g oraz załącznik I część A pkt 1, tekst polski w bazie EUR-Lex; rozporządzenie Komisji (UE) 2023/1545 z dnia 26 lipca 2023 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do oznakowania alergenów zapachowych w produktach kosmetycznych – motywy 5–7 oraz przypisy do załącznika, tekst polski w bazie EUR-Lex; opinia Komitetu Naukowego ds. Bezpieczeństwa Konsumentów SCCS/1459/11 przyjęta na posiedzeniu plenarnym 26–27 czerwca 2012 r., przywołana w motywie 6 tego rozporządzenia; International Fragrance Association, strony „IFRA Standards” oraz „How is fragrance made?” i komunikat „IFRA publishes End of Consultation Letter for the 52nd Amendment to the IFRA Standards” z 31 sierpnia 2026 r., ifrafragrance.org; C. Vuilleumier, I. Flament, P. Sauvegrain, „Headspace analysis study of evaporation rate of perfume ingredients applied onto skin”, International Journal of Cosmetic Science 1995, 17(2), 61–76, PMID 19250472; G.W. Septimus Piesse, „The Art of Perfumery”, tablica „Gamut of Odours” i fragment o oktawie zapachów, egzemplarz cyfrowy w zbiorach Internet Archive. Wszystkie źródła odczytane 2 września 2026 roku; stan prawny na ten dzień.