Struktura wydatków gospodarstw domowych na wsi różni się od miejskiej pod dwoma względami: poziomem kwot przypadających na jedną osobę oraz udziałem poszczególnych grup towarów i usług w budżecie. Podstawowym źródłem informacji o obu tych wymiarach jest badanie budżetów gospodarstw domowych prowadzone przez Główny Urząd Statystyczny.
Poniższy tekst opisuje metodę tego badania, znaczenie przelicznika „na 1 osobę w gospodarstwie domowym”, różnice między wsią a miastem oraz odrębność statystyczną gospodarstw domowych rolników. Przywołane wielkości pochodzą z publikacji GUS za 2024 i 2025 rok; stan na sierpień 2026.
Jak Główny Urząd Statystyczny mierzy budżety gospodarstw domowych
Badanie prowadzone jest metodą reprezentacyjną. Od 1993 roku obowiązuje w nim miesięczna rotacja. W każdym miesiącu podejmują je inne gospodarstwa domowe, każde uczestniczy przez dwa kolejne lata w tym samym miesiącu roku i przekazuje informacje za jeden miesiąc. W 2024 roku planem objęto 2536 mieszkań miesięcznie, a faktyczna liczba zbadanych gospodarstw domowych wyniosła 28 350.
Zapisy powstają w książeczce budżetowej prowadzonej w formie papierowej lub elektronicznej, alternatywnie gospodarstwo gromadzi paragony. Notowane są w niej także wartości niepieniężne, czyli artykuły pobrane na własne potrzeby z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie – tak zwane spożycie naturalne, wyceniane według cen detalicznych. Osobną pozycję stanowią rozchody przeznaczone na użytkowane gospodarstwo rolne – nakłady na produkcję są w badaniu oddzielone od konsumpcji gospodarstwa domowego.
Co oznacza przelicznik „na 1 osobę w gospodarstwie domowym”
Publikowane wielkości odnoszą się do jednej osoby. Sumy dochodów i wydatków całego gospodarstwa dzielone są przez liczbę jego członków. Wielkość gospodarstw różni się przy tym między klasami miejscowości: w 2025 roku przeciętnie 2,56 osoby w miastach i 3,45 na wsi.
Z tego powodu różnica przeliczona na osobę wynika, jak zaznacza GUS, zarówno z odmiennego poziomu dochodów, jak i z liczniejszego składu gospodarstw wiejskich. W 2025 roku przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na osobę w miastach był o 18,7% wyższy niż na wsi, a przeciętne wydatki – o 33,4% wyższe. Dla ogółu gospodarstw domowych dochód wyniósł 3500,21 zł, wydatki 2015,42 zł, a udział wydatków w dochodzie 57,6%.
Struktura wydatków na wsi i w miastach
W 2024 roku przeciętne miesięczne wydatki na osobę wyniosły 1878,49 zł ogółem, 2107,54 zł w miastach i 1543,14 zł na wsi. Rozpiętość rozkłada się nierównomiernie między grupami wydatków:
- żywność i napoje bezalkoholowe – 448,84 zł na wsi wobec 494,02 zł w miastach,
- użytkowanie mieszkania lub domu i nośniki energii – 266,80 zł wobec 411,28 zł,
- transport – 174,19 zł wobec 218,57 zł,
- restauracje i hotele – 60,07 zł wobec 125,45 zł.
Kwoty na wsi są niższe w każdej z tych grup, a dystans jest niewielki w pozycjach podstawowych i wyraźnie rośnie w usługach. Udziały procentowe za 2025 rok według grup społeczno-ekonomicznych układają się zbieżnie. Żywność i napoje bezalkoholowe stanowiły 25,1% wydatków ogółu gospodarstw domowych i 33,0% w gospodarstwach rolników, użytkowanie mieszkania i nośniki energii – odpowiednio 19,4% i 16,6%, transport – 9,8% i 10,2%.
Ogrzewanie, transport i samozaopatrzenie
Różnica w kosztach utrzymania mieszkania ma źródło w infrastrukturze technicznej. Według GUS w 2024 roku centralne ogrzewanie z sieci obejmowało 57,4% gospodarstw domowych w miastach i 2,8% na wsi, natomiast ogrzewanie lokalne – 30,2% w miastach wobec 80,5% na wsi. Gaz z sieci docierał do 68,0% gospodarstw miejskich i 27,7% wiejskich, gaz z butli odwrotnie: do 13,3% miejskich i 57,5% wiejskich. Odmienna jest też ogrzewana powierzchnia – przeciętne mieszkanie na wsi liczyło 117,5 m², a w miastach 74,8 m².
W transporcie obraz jest dwuznaczny. Gospodarstwa wiejskie częściej dysponują własnym pojazdem. W 2025 roku samochód osobowy posiadało o 19,4 punktu procentowego więcej gospodarstw na wsi niż w miastach, a motocykl, skuter lub motorower – o 7,2 punktu. Kwota wydawana na transport w przeliczeniu na osobę pozostaje przy tym na wsi niższa.
Samozaopatrzenie ujmowane jest jako spożycie naturalne i wchodzi zarówno do dochodu rozporządzalnego, jak i do wydatków, w wycenie według cen detalicznych. Nie znika więc ze statystyki, lecz zostaje przypisane do obu stron budżetu.
Gospodarstwo domowe rolników a pozostałe gospodarstwa wiejskie
W klasyfikacji GUS gospodarstwo domowe rolników to takie, którego wyłącznym lub głównym źródłem utrzymania jest dochód z użytkowanego gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie. Rozstrzyga dominujące źródło dochodu, a nie miejsce zamieszkania ani skala produkcji rolnej. Zamieszkanie na wsi nie przesądza więc o zaliczeniu do tej grupy, choć oba pojęcia bywają mylone.
Odrębność widać w danych za 2025 rok. Gospodarstwa domowe rolników osiągnęły dochód rozporządzalny 4158,52 zł na osobę wobec 3500,21 zł dla ogółu, a zarazem najniższe wydatki – 1359,02 zł wobec 2015,42 zł. Udział wydatków w dochodzie wyniósł w tej grupie 32,7% i był najniższy spośród wszystkich grup społeczno-ekonomicznych, przy nadwyżce dochodu nad wydatkami sięgającej 2800 zł.
Zestawienie to wynika częściowo ze sposobu liczenia. Dochód z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie GUS ustala jako różnicę między wartością sprzedaży produkcji rolnej wraz ze spożyciem naturalnym i dopłatami a bieżącymi nakładami na produkcję oraz podatkami rolnymi. Wydatki na pasze, nawozy, paliwo rolnicze czy ubezpieczenia pomniejszają zatem dochód i nie pojawiają się po stronie wydatków gospodarstwa domowego. W 2025 roku dochód z gospodarstwa indywidualnego odpowiadał za 73,1% dochodu rozporządzalnego gospodarstw rolników, wobec 4,4% w gospodarstwach domowych ogółem.
Grupa ta wyróżnia się też składem. W 2024 roku przeciętne gospodarstwo domowe rolników liczyło 4,20 osoby wobec 2,85 dla ogółu.
Źródła: Główny Urząd Statystyczny, „Budżety gospodarstw domowych w 2024 r.” (publikacja z 29 września 2025 r.) oraz „Sytuacja gospodarstw domowych w 2025 r. w świetle badania budżetów gospodarstw domowych” (publikacja z 27 maja 2026 r.). Stan na sierpień 2026.