Rękojmia i gwarancja to dwie różne podstawy odpowiedzialności za wadliwy towar. Pierwsza wynika z ustawy i obciąża sprzedawcę, druga z dobrowolnego oświadczenia i obciąża gwaranta. Od 1 stycznia 2023 roku doszła okoliczność, którą wiele opracowań pomija – dla konsumenckich zakupów towarów, czyli rzeczy ruchomych, rękojmia z Kodeksu cywilnego została wyłączona i zastąpiona reżimem zgodności towaru z umową.
Podział przebiega według tego, kto kupuje i co kupuje. Konsument nabywający rzecz ruchomą działa w reżimie rozdziału 5a ustawy z 30 maja 2014 roku o prawach konsumenta, wdrażającego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/771. Obrót między przedsiębiorcami i sprzedaż między osobami fizycznymi pozostają przy rękojmi z art. 556 i następnych Kodeksu cywilnego.
Poniższy tekst zestawia oba reżimy z gwarancją: kto odpowiada, z czego to wynika, jakie terminy obowiązują, w jakiej kolejności przysługują żądania i czy gwarancja może uszczuplić uprawnienia ustawowe. Podstawą są teksty jednolite z ELI API Sejmu, stan na 1 września 2026 roku.
Sprzedawca i gwarant – dwa różne źródła odpowiedzialności
Odpowiedzialność ustawowa powstaje z mocy prawa i nie wymaga dokumentu, a gwarancja dopiero wtedy, gdy ktoś złoży oświadczenie gwarancyjne. Według art. 577 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie to określa obowiązki gwaranta i uprawnienia kupującego, a złożyć je można także w reklamie.
Gwarantem nie musi być sklep. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wskazuje, że rolę tę pełni producent, importer, dystrybutor albo sprzedawca, o czym rozstrzyga treść oświadczenia gwarancyjnego (UOKiK, serwis prawakonsumenta.uokik.gov.pl, dział poświęcony gwarancji, stan na 1 września 2026 roku).
Stąd bierze się różnica w zakresie swobody. Warunki odpowiedzialności ustawowej określa prawo i przedsiębiorca nie może zmieniać ich na niekorzyść konsumenta, a zakres odpowiedzialności gwaranta wyznacza co do zasady sam gwarant, łącznie z wyłączeniami – tak opisuje to UOKiK. Podobnie jak obowiązki sklepów w systemie kaucyjnym, odpowiedzialność ustawowa działa niezależnie od zapisów regulaminu.
Zakupy konsumenckie od 2023 roku – zgodność towaru z umową zamiast rękojmi
Do umów zobowiązujących do przeniesienia własności towaru na konsumenta, w tym umów sprzedaży, dostawy i o dzieło będące towarem, nie stosuje się przepisów Kodeksu cywilnego o rękojmi. Tak stanowi art. 43a ust. 1 ustawy o prawach konsumenta, a wyłączenie obejmuje dział II tytułu XI księgi trzeciej Kodeksu, czyli rękojmię, i tylko ten dział.
Zakres zmiany wyznacza definicja towaru. Według art. 2 pkt 4a ustawy towarem jest rzecz ruchoma, a także woda, gaz i energia elektryczna oferowane do sprzedaży w określonej objętości lub ilości. Nieruchomość towarem w tym rozumieniu nie jest, więc sprzedaż mieszkania konsumentowi pozostaje przy rękojmi kodeksowej.
Sama treść obowiązku opiera się na zgodności, nie na wadzie. Art. 43b ustawy wymienia opis, rodzaj, ilość, jakość, kompletność i funkcjonalność, a przy towarach z elementami cyfrowymi także kompatybilność i dostępność aktualizacji.
Gdzie rękojmia z Kodeksu cywilnego nadal obowiązuje
Rękojmia pozostaje regułą wszędzie tam, gdzie kupującym nie jest konsument nabywający towar. Art. 556 Kodeksu cywilnego stanowi, że sprzedawca odpowiada względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana ma wadę. Obejmuje to obrót firmowy, sprzedaż prywatną i umowy o przedmiocie spoza definicji towaru.
W obrocie firmowym reżim ten działa inaczej niż w relacji ze sklepem. Art. 558 § 1 Kodeksu pozwala stronom rozszerzyć, ograniczyć albo wyłączyć odpowiedzialność z tytułu rękojmi, a ograniczenie wobec konsumenta jest dopuszczalne wyłącznie w przypadkach z przepisów szczególnych. Klauzula wyłączająca rękojmię między dwiema spółkami jest skuteczna, ta sama klauzula w regulaminie sklepu dla konsumentów – nie.
Dochodzi do tego obowiązek zbadania rzeczy. Według art. 563 § 1 przy sprzedaży między przedsiębiorcami kupujący traci uprawnienia z rękojmi, jeżeli nie zbadał rzeczy w przyjęty sposób i nie zawiadomił sprzedawcy o wadzie niezwłocznie. Taki akt staranności nie występuje w reżimie konsumenckim.
Przedsiębiorca na prawach konsumenta – kategoria pośrednia
Osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą korzysta z ochrony konsumenckiej wtedy, gdy zakup nie ma dla niej charakteru zawodowego. Art. 7aa ust. 1 ustawy o prawach konsumenta rozciąga przepisy rozdziałów 4, 5a i 5b na taką osobę, a kryterium stanowi przedmiot działalności udostępniony w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej.
Bliźniaczą konstrukcję zawiera Kodeks cywilny. Art. 556[4] § 1 stosuje przepisy o konsumencie zawarte w dziale o rękojmi – z wyjątkiem art. 558 § 1 zdanie drugie – do tej samej kategorii osób, a art. 556[5] § 1 wyłącza wobec nich obowiązek zbadania rzeczy z art. 563. Jeden przepis działa przy zakupie towaru, drugi przy pozostałych umowach sprzedaży.
Ostatnia zmiana w tym obszarze weszła w życie 27 listopada 2025 roku. Ustawa z 5 sierpnia 2025 roku (Dz.U. 2025 poz. 1172) dodała art. 7aa ust. 2 tej ustawy oraz bliźniacze paragrafy w Kodeksie cywilnym. Gdy z treści umowy nie wynika, czy ma ona charakter zawodowy, osoba ta może złożyć oświadczenie najpóźniej przy zawarciu umowy, a druga strona nie może uzależnić od niego zawarcia umowy. Dotyczy to każdego, kto kupuje sprzęt tuż po założeniu jednoosobowej działalności.
Terminy i domniemania – dwa lata, rok, pięć lat
W reżimie konsumenckim obowiązują dwa lata liczone od dostarczenia towaru i ta sama liczba lat obejmuje domniemanie. Art. 43c ust. 1 ustawy o prawach konsumenta ustanawia odpowiedzialność przedsiębiorcy za brak zgodności istniejący w chwili dostarczenia i ujawniony w ciągu dwóch lat od tej chwili. Zdanie drugie nakazuje domniemywać, że brak ujawniony przed upływem dwóch lat istniał już w chwili dostarczenia.
W rękojmi kodeksowej te dwa okresy się rozchodzą. Art. 568 § 1 Kodeksu cywilnego wiąże odpowiedzialność ze stwierdzeniem wady fizycznej przed upływem dwóch lat, a przy wadach nieruchomości – pięciu lat od dnia wydania rzeczy kupującemu. Domniemanie z art. 556[2], obejmujące kupującego będącego konsumentem, trwa natomiast rok od dnia wydania rzeczy.
Gwarancja rządzi się terminem z oświadczenia. Według art. 577 § 4 Kodeksu, gdy nie zastrzeżono innego terminu, gwarancja trwa dwa lata od wydania rzeczy. Art. 581 § 1 dodaje, że po wymianie rzeczy albo istotnej naprawie termin biegnie na nowo.
Kolejność żądań i strona, która ponosi koszty
Reżim konsumencki ustawia naprawę i wymianę przed obniżeniem ceny i odstąpieniem. Art. 43d ust. 1 ustawy o prawach konsumenta przewiduje żądanie naprawy albo wymiany, a art. 43e ust. 1 dopuszcza oświadczenie o obniżeniu ceny albo odstąpieniu od umowy w pięciu sytuacjach:
- przedsiębiorca odmówił doprowadzenia towaru do zgodności z umową,
- nie doprowadził towaru do zgodności zgodnie z art. 43d ust. 4–6,
- brak zgodności występuje nadal mimo podjętej próby,
- brak zgodności jest na tyle istotny, że uzasadnia pominięcie wcześniejszego etapu,
- z oświadczenia przedsiębiorcy lub okoliczności wyraźnie wynika, że zgodności nie przywróci.
Koszty obciążają przedsiębiorcę. Art. 43d ust. 4 wymienia opłaty pocztowe, przewóz, robociznę i materiały, ust. 5 nakazuje odebrać towar na jego koszt, a ust. 6 obciąża go demontażem i ponownym montażem. Zwrot pieniędzy następuje w terminie 14 dni – od otrzymania oświadczenia o obniżeniu ceny albo od otrzymania towaru po odstąpieniu (art. 43e ust. 3 i 6). Odstąpienie odpada przy braku nieistotnym, przy czym art. 43e ust. 4 nakazuje domniemywać istotność.
W rękojmi układ jest odwrotny. Art. 560 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala od razu złożyć oświadczenie o obniżeniu ceny albo odstąpieniu, chyba że sprzedawca niezwłocznie wymieni rzecz na wolną od wad albo usunie wadę. Zastrzeżenie odpada, jeżeli rzecz była już wymieniana lub naprawiana. Przy gwarancji rzecz dostarcza się na koszt gwaranta, który wykonuje obowiązki w terminie z oświadczenia, a gdy go nie określono – w 14 dni (art. 580 § 1 i 2).
Czy gwarancja może ograniczyć uprawnienia ustawowe
Gwarancja działa obok odpowiedzialności ustawowej i ani jej nie zastępuje, ani nie uszczupla. Według art. 579 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego uprawnienia z tytułu niezgodności rzeczy sprzedanej z umową wykonuje się niezależnie od uprawnień z gwarancji, a skorzystanie z gwarancji nie wpływa na odpowiedzialność sprzedawcy. Zgłoszenie do gwaranta zawiesza natomiast bieg terminu uprawnień ustawowych (art. 579 § 3).
Ustawodawca nakazał napisać to wprost w dokumencie. Art. 577[1] § 2 pkt 1 Kodeksu wymaga, aby oświadczenie gwarancyjne zawierało wyraźne stwierdzenie, że w razie braku zgodności rzeczy z umową kupującemu z mocy prawa przysługują środki ochrony ze strony i na koszt sprzedawcy oraz że gwarancja na nie nie wpływa. Osobne ograniczenie dotyczy gwarancji trwałości, która według art. 43g ust. 2 ustawy o prawach konsumenta nie może przewidywać warunków naprawy albo wymiany mniej korzystnych niż wynikające z art. 43d.
Na tym tle rozstrzyga się potoczne przekonanie o „dwóch latach gwarancji”. Gwarancja pozostaje dobrowolna i przy wielu towarach nikt jej nie udziela, a dwa lata to ustawowy okres odpowiedzialności przedsiębiorcy za brak zgodności towaru z umową (art. 43c ust. 1). Ta sama liczba lat wraca w art. 577 § 4 Kodeksu, lecz jako termin domyślny gwarancji już udzielonej, w której gwarant nie oznaczył okresu ochrony. Zbieżność liczb łączy dwie odrębne instytucje – obowiązek ustawowy sprzedawcy i dobrowolne zobowiązanie gwaranta.
Źródła: ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w brzmieniu tekstu jednolitego ogłoszonego obwieszczeniem Marszałka Sejmu z 27 maja 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 795) – art. 556, 556[2], 556[4], 556[5], 558, 560, 563, 568, 577, 577[1], 579, 580 i 581; ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta w brzmieniu tekstu jednolitego ogłoszonego obwieszczeniem Marszałka Sejmu z 27 listopada 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1796) – art. 2 pkt 4a, art. 7aa oraz rozdział 5a (art. 43a–43g); ustawa z dnia 4 listopada 2022 r. o zmianie ustawy o prawach konsumenta, ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. 2022 poz. 2337), obowiązująca od 1 stycznia 2023 r.; ustawa z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025 poz. 1172), art. 2 i art. 9, obowiązujące od 27 listopada 2025 r.; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/771 z dnia 20 maja 2019 r., art. 23 i 24 – uchylenie dyrektywy 1999/44/WE ze skutkiem od 1 stycznia 2022 r.; Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, serwis prawakonsumenta.uokik.gov.pl, działy poświęcone gwarancji oraz wyborowi między niezgodnością towaru z umową a gwarancją. Teksty aktów krajowych pobrane z ELI API Sejmu, tekst dyrektywy z Urzędu Publikacji Unii Europejskiej. Stan na 1 września 2026 roku.