Techniki uczenia się dzielą się na te, które są popularne, i te, które wypadają dobrze w badaniach z grupą kontrolną. Zbiory te pokrywają się w niewielkim stopniu. Część rozpowszechnionych metod nigdy nie została zmierzona, część zmierzono i nie potwierdziła się. Sposoby najlepiej udokumentowane bywają z kolei odrzucane, ponieważ w trakcie nauki dają odczucie wolniejszego postępu niż metody nieskuteczne.
Poniższy tekst zestawia ustalenia psychologii poznawczej dotyczące odstępów między sesjami nauki, odtwarzania materiału z pamięci i przeplatania zagadnień. Opisuje też twierdzenia, które w tych badaniach się nie obroniły. Nie zawiera planu nauki ani zaleceń dla konkretnej osoby – wyniki eksperymentów są średnimi z grup i nie przekładają się wprost na pojedynczy przypadek.
Krzywa zapominania i odstępy między sesjami
Pierwsze systematyczne pomiary tempa zapominania wykonał na sobie Hermann Ebbinghaus, publikując je w 1885 roku. Posłużył się metodą oszczędności: sprawdzał, o ile mniej powtórzeń potrzeba do ponownego opanowania listy po upływie określonego czasu. Otrzymany przebieg – gwałtowny ubytek w pierwszych godzinach i powolne wypłaszczenie później – odtworzono w replikacji ogłoszonej w PLOS ONE w 2015 roku przez Murre i Drosa. Autorzy zastrzegli, że krzywa nie jest całkiem gładka i wykazuje odchylenie w okolicy doby.
Z tego samego nurtu wywodzi się efekt rozłożenia w czasie. Ten sam łączny czas nauki daje wyższy wynik na późniejszym teście, jeżeli zostaje podzielony na sesje oddzielone przerwami, niż gdy jest skumulowany w jednym bloku. Ilościowe zestawienie Cepedy i współpracowników, ogłoszone w Psychological Bulletin w 2006 roku, objęło 839 pomiarów w 317 eksperymentach ze 184 artykułów. Wynika z niego również, że nie istnieje jeden uniwersalny odstęp. Przerwa dająca najwyższą trwałość rośnie wraz z odległością do momentu, w którym materiał ma zostać odtworzony.
Odtwarzanie z pamięci zamiast ponownego czytania
Efekt testowania opisuje sytuację, w której samo odpytanie się z materiału utrwala go silniej niż kolejne czytanie. W eksperymencie Roedigera i Karpicke’a, opublikowanym w Psychological Science w 2006 roku, uczestnicy zapoznawali się z tekstami popularnonaukowymi. Następnie jedna grupa czytała je ponownie, a druga odtwarzała treść z pamięci – bez zaglądania do materiału i bez informacji zwrotnej.
Wynik zależał od tego, kiedy przeprowadzono test końcowy:
- po 5 minutach – przewagę miało ponowne czytanie: 81% odtworzonych jednostek treści wobec 75%;
- po 2 dniach – relacja odwróciła się: 68% w grupie odtwarzającej z pamięci wobec 54% w grupie czytającej;
- po tygodniu – 56% wobec 42%.
Uczestnicy, którzy czytali ponownie, oceniali przy tym swoją przyszłą pamięć wyżej niż ci, którzy się odpytywali. Rozbieżność między poczuciem opanowania materiału a wynikiem odległego testu tłumaczy, dlaczego mniej skuteczna procedura bywa uznawana za skuteczniejszą.
Przeplatanie zagadnień
Przeplatanie polega na mieszaniu zadań różnego typu w obrębie jednej sesji zamiast rozwiązywania ich blokami. Rohrer i Taylor sprawdzili ten układ na zadaniach z geometrii brył, a wyniki ogłosili w Instructional Science w 2007 roku. W trakcie samego ćwiczenia grupa pracująca blokami rozwiązywała poprawnie 89% zadań, a grupa z zadaniami przemieszanymi 60%. Na teście tydzień później proporcja odwróciła się i wyniosła 63% wobec 20%.
Układ blokowy zwalnia z rozpoznania, jaki typ zadania stoi przed uczącym się, bo wynika to z kolejności. Wysoka skuteczność podczas ćwiczenia jest więc częściowo pozorna i znika, gdy na teście zadania występują wymieszane – tak jak zwykle występują poza salą ćwiczeń.
Techniki popularne, których pomiary nie potwierdzają
Przegląd dziesięciu technik uczenia się, przygotowany przez Dunlosky’ego i współpracowników dla Psychological Science in the Public Interest w 2013 roku, uporządkował je według siły dowodów. Odpytywanie się i rozłożenie nauki w czasie opisano jako skuteczne w szerokim zakresie sytuacji. Przeplatanie uznano za obiecujące, głównie dla matematyki i uczenia się pojęć, wymagające dalszych badań. Niżej wypadły metody deklarowane przez uczących się najczęściej:
- podkreślanie i zakreślanie – niezbyt pomocne, użyteczne co najwyżej jako pierwszy krok przed dalszą pracą z tekstem;
- ponowne czytanie – efekty niestałe, a poświęcony mu czas przyniósłby więcej przy innej strategii;
- streszczanie – pomaga osobom wcześniej przeszkolonym w streszczaniu;
- mnemonika słów kluczowych – działa wąsko, przede wszystkim przy nauce słownictwa obcojęzycznego, o korzyściach nietrwałych.
Style uczenia się i „półkule mózgowe”
Przekonanie o istnieniu indywidualnych stylów uczenia się – wzrokowego, słuchowego, ruchowego – do których należy dopasować nauczanie, jest jednym z lepiej sprawdzonych twierdzeń w tej dziedzinie i jednym z gorzej potwierdzonych. Weryfikacja wymaga planu z interakcją krzyżową: dana forma przekazu musi dawać najlepszy wynik u osób o odpowiadającym jej stylu, a gorszy u pozostałych. Przegląd Pashlera, McDaniela, Rohrera i Bjorka z 2008 roku stwierdził brak podstawy dowodowej, która uzasadniałaby włączanie diagnozy stylów uczenia się do praktyki edukacyjnej. Nieliczne badania o poprawnym planie dawały wyniki sprzeczne z tą hipotezą.
Pokrewnym twierdzeniem jest podział na osoby „lewopółkulowe” i „prawopółkulowe” oraz ćwiczenia mające synchronizować pracę półkul. Nielsen i współpracownicy przeanalizowali spoczynkową łączność funkcjonalną mózgu u 1011 osób w wieku od 7 do 29 lat, a wyniki opublikowali w PLOS ONE w 2013 roku. Lateralizacja połączeń okazała się własnością lokalną sieci mózgowych; dane nie odpowiadały obrazowi całomózgowej przewagi jednej strony u poszczególnych osób.
Odsetki zapamiętywania bez pomiaru
W materiałach szkoleniowych krąży zestawienie, wedle którego zapamiętuje się 10% z tego, co przeczytane, 20% z tego, co usłyszane, i 90% z tego, co wykonane samodzielnie. Liczby te przypisuje się Edgarowi Dale’owi i jego stożkowi doświadczenia z 1946 roku. Analiza Subramony’ego, Molendy, Betrusa i Thalheimera z 2014 roku wykazała, że Dale nie umieścił w swojej pracy żadnych wartości liczbowych. Procenty doklejono do rysunku około 1970 roku, a krążące wersje zestawienia różnią się między sobą i nie odsyłają do żadnego badania.
Przegląd metod stosowanych poza szkołą zawiera osobny tekst o nowoczesnych metodach nauki.
Źródła: Cepeda, Pashler, Vul, Wixted i Rohrer, Psychological Bulletin 2006; Roediger i Karpicke, Psychological Science 2006; Rohrer i Taylor, Instructional Science 2007; Pashler, McDaniel, Rohrer i Bjork, Psychological Science in the Public Interest 2008; Dunlosky, Rawson, Marsh, Nathan i Willingham, tamże 2013; Nielsen i in., PLOS ONE 2013; Subramony, Molenda, Betrus i Thalheimer, Educational Technology 2014; Murre i Dros, PLOS ONE 2015. Stan na sierpień 2026.