W Polsce funkcjonują 23 parki narodowe (według Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska i Głównego Urzędu Statystycznego, stan na październik 2026 roku). Park narodowy obejmuje obszar o powierzchni nie mniejszej niż 1000 hektarów, na którym ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe. Taką definicję zawiera art. 8 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 13).
Nowy park narodowy powstaje w drodze rozporządzenia Rady Ministrów. Ten sam tryb obowiązuje przy zmianie granic i przy likwidacji parku. Najmłodszy z istniejących, Park Narodowy „Ujście Warty”, powstał na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2001 roku, a akt wszedł w życie 1 lipca tego samego roku. Od tej daty Rada Ministrów nie utworzyła kolejnego parku.
Status parku narodowego różni się od parku krajobrazowego i rezerwatu przyrody zarówno zakresem ochrony, jak i organem, który daną formę ustanawia. Odrębna jest też podstawa, na jakiej park bywa udostępniany zwiedzającym.
Czym jest park narodowy w świetle ustawy o ochronie przyrody
Park narodowy to obszar o powierzchni co najmniej 1000 hektarów, wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi. Na jego terenie ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe. Tak stanowi art. 8 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody w brzmieniu tekstu jednolitego z 2026 roku.
Ustawa określa też, po co taki obszar się tworzy. Celem jest zachowanie różnorodności biologicznej, zasobów i składników przyrody nieożywionej oraz walorów krajobrazowych, a także przywrócenie właściwego stanu przyrody i odtworzenie zniekształconych siedlisk (art. 8 ust. 2). Ochrona obejmuje więc nie wybrane gatunki, lecz cały ekosystem razem z krajobrazem.
Nadzór nad parkami narodowymi sprawuje minister właściwy do spraw środowiska (art. 9 ust. 1). W praktyce oznacza to między innymi zatwierdzanie planów finansowych, rocznych zadań ochronnych oraz kontrolę funkcjonowania parków. Każdy park działa pod kierunkiem własnego dyrektora, a jego zasady ochrony opisuje plan ochrony lub, do czasu jego sporządzenia, zadania ochronne.
Jak powstaje nowy park narodowy
Nowy park narodowy tworzy Rada Ministrów w drodze rozporządzenia. Akt określa obszar parku, przebieg granicy, otulinę oraz status nieruchomości Skarbu Państwa na tym terenie. Wydając rozporządzenie, Rada Ministrów kieruje się rzeczywistym stanem wartości przyrodniczych obszaru (art. 10 ust. 1).
Decyzja nie zapada w oderwaniu od samorządu. Utworzenie parku, zmiana jego granic lub likwidacja może nastąpić dopiero po uzgodnieniu z właściwymi miejscowo organami uchwałodawczymi jednostek samorządu terytorialnego, na których obszarze planuje się zmiany. Dochodzi do tego opinia zainteresowanych organizacji pozarządowych, które mają na nią 30 dni. Brak opinii w tym terminie ustawa traktuje jako brak uwag (art. 10 ust. 2).
Ustawa chroni też parki przed łatwym zniesieniem. Likwidacja lub zmniejszenie obszaru parku narodowego następuje wyłącznie w razie bezpowrotnej utraty wartości przyrodniczych i kulturowych jego terenu (art. 10 ust. 1a). Przy tak wysokim progu sieć parków zmienia się rzadko, a każda zmiana wymaga odrębnego rozporządzenia Rady Ministrów.
Ile parków narodowych jest w Polsce i który powstał jako ostatni
W Polsce działają 23 parki narodowe (dane Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska i Głównego Urzędu Statystycznego, stan na październik 2026 roku). Ich łączna powierzchnia wynosi 314 296 hektarów, czyli około 314,3 tysiąca hektarów, według Banku Danych Lokalnych GUS dla danych za 2025 rok.
Najmłodszym parkiem jest Park Narodowy „Ujście Warty” w zachodniej Polsce. Powstał na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2001 roku w sprawie utworzenia Parku Narodowego „Ujście Warty” (Dz.U. 2001 nr 67 poz. 681) i obowiązuje od 1 lipca 2001 roku.
Od tamtego czasu lista nie urosła. W wykazie Dziennika Ustaw najnowsze rozporządzenie Rady Ministrów o utworzeniu parku narodowego pochodzi z 19 czerwca 2001 roku, a wcześniejsze akty tej kategorii sięgają lat siedemdziesiątych (odczyt wykazu 15 października 2026 roku). Przez ponad dwie dekady nie ogłoszono więc rozporządzenia tworzącego kolejny park. Doniesienia o „nowym parku narodowym” dotyczą zwykle etapu projektu lub postulatu, a nie obowiązującego aktu prawnego.
Park narodowy, park krajobrazowy i rezerwat przyrody – gdzie przebiega granica
Trzy formy ochrony różni zakres ochrony oraz organ, który je ustanawia. Park narodowy tworzy Rada Ministrów, rezerwat przyrody powołuje regionalny dyrektor ochrony środowiska, a park krajobrazowy ustanawia sejmik województwa. Różne są też obszar i cel ochrony.
| Forma ochrony | Zakres i obszar | Kto ustanawia |
|---|---|---|
| Park narodowy | Obszar co najmniej 1000 ha; ochronie podlega cała przyroda i walory krajobrazowe (art. 8) | Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia (art. 10) |
| Rezerwat przyrody | Obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, wyróżniające się szczególnymi wartościami; bez progu powierzchni (art. 13) | Regionalny dyrektor ochrony środowiska, w drodze zarządzenia (art. 13 ust. 3) |
| Park krajobrazowy | Obszar chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe, w warunkach zrównoważonego rozwoju (art. 16) | Sejmik województwa, w drodze uchwały (art. 16 ust. 3) |
Park narodowy wyróżnia najszerszy zakres ochrony. Obejmuje ona całą przyrodę na dużym, zwartym obszarze. Rezerwat przyrody chroni z kolei konkretny, często niewielki fragment o szczególnej wartości i nie ma ustawowego progu powierzchni. Park krajobrazowy dopuszcza natomiast gospodarkę i zabudowę w granicach zrównoważonego rozwoju, bo chroni przede wszystkim krajobraz, a nie każdy element przyrody.
Na jakich zasadach park narodowy jest udostępniany
Udostępnianie parku narodowego jest kategorią prawną, a nie cennikiem. Obszar parku udostępnia się w celach naukowych, edukacyjnych, kulturowych, turystycznych, rekreacyjnych i sportowych w sposób, który nie wpłynie negatywnie na przyrodę (art. 12 ust. 1). Pierwszeństwo ma więc ochrona, a dostęp mieści się w jej granicach.
Konkretne reguły wyznacza plan ochrony. To w nim, a do czasu jego sporządzenia w zadaniach ochronnych, ustala się miejsca, które mogą być udostępniane, oraz maksymalną liczbę osób mogących przebywać w nich jednocześnie (art. 12 ust. 2). Za wstęp do parku lub na niektóre jego obszary mogą być pobierane opłaty, a ich wysokość ustala dyrektor danego parku narodowego (art. 12 ust. 3 i 4). Ustawa określa zatem samą podstawę opłat, nie ich kwoty, bo te ustala się dla każdego parku osobno.
Reżim na terenie parku jest ściślejszy niż w zwykłym lesie. Ruch pieszy, rowerowy, narciarski oraz jazda konna są dopuszczalne wyłącznie po szlakach i trasach wyznaczonych przez dyrektora parku (art. 15 ust. 1 pkt 15). Zabronione jest też palenie ognisk i używanie źródeł światła o otwartym płomieniu poza miejscami wyznaczonymi (art. 15 ust. 1 pkt 10).
Te ograniczenia odróżniają park narodowy od lasów zarządzanych przez Lasy Państwowe, gdzie obowiązują inne zasady poruszania się i nocowania. To w lasach państwowych, a nie w parkach narodowych, uprawia się aktywności w rodzaju bushcraftu, a nocleg pod gołym niebem dopuszczają wydzielone obszary objęte programem „Zanocuj w lesie” (opis zasad, gdzie nocleg w lesie jest dozwolony). W parku narodowym takie korzystanie z terenu pozostaje związane planem ochrony i wyznaczonymi miejscami.
Źródła: ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 13) – art. 8, 9, 10, 12, 13, 15 i 16; rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2001 r. w sprawie utworzenia Parku Narodowego „Ujście Warty” (Dz.U. 2001 nr 67 poz. 681); Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych – powierzchnia parków narodowych, dane za 2025 r.; wykaz Dziennika Ustaw (Internetowy System Aktów Prawnych) – rozporządzenia Rady Ministrów o utworzeniu parków narodowych. Stan na 15 października 2026 r.