Określenie „najstarsze miasto w Polsce” towarzyszy Kaliszowi od dawna, ale samo miasto formułuje tę myśl ostrożniej. Serwis Urzędu Miasta Kalisza pisze o najstarszej metryce pisanej wśród miast polskich, a nie o najstarszym mieście. Różnica nie jest kosmetyczna. Chodzi o najwcześniejszą wzmiankę w tekście, a nie o najwcześniejszy organizm miejski.
Podstawą tytułu jest wzmianka w greckim dziele geograficznym z II wieku naszej ery. Wszystko, co z niej wynika dla dzisiejszego Kalisza, opiera się na utożsamieniu antycznej nazwy z miejscem nad Prosną – a to utożsamienie jest ustaleniem badaczy, nie treścią źródła.
- ok. połowy II wieku – wzmianka o Kalisii u Ptolemeusza,
- lata 60. IX wieku – budowa grodu na Zawodziu,
- ok. 1257 – lokacja na prawie średzkim,
- sierpień 1914 – spalenie miasta przez wojska pruskie,
- lata 20. i 30. XX wieku – odbudowa śródmieścia.
Poniższy przegląd opisuje, skąd wziął się ten tytuł, gdzie leżą granice tego, co wiadomo, oraz co pozostało z kolejnych warstw historii miasta.
Kalisia w „Geografii” Ptolemeusza i granice tego, co wiadomo
Około połowy II wieku naszej ery aleksandryjski uczony Klaudiusz Ptolemeusz wymienił w „Geografii” miejscowość Kalisia. Serwis miasta opisuje ją jako miejscowość identyfikowaną przez badaczy z Kaliszem – i ta formuła oddaje istotę sprawy. Ptolemeusz podał nazwę wraz ze współrzędnymi w spisie osad, bez opisu miejsca, który pozwoliłby je rozpoznać ponad wszelką wątpliwość. Powiązanie nazwy z dzisiejszym Kaliszem pozostaje więc hipotezą, choć hipotezą przyjmowaną szeroko.
Archeologia potwierdza natomiast rzecz węższą i pewniejszą: rejon Kalisza był w okresie rzymskim zasiedlony i utrzymywał kontakty handlowe z południem Europy. Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej eksponuje zabytki kultury przeworskiej, w tym przedmioty codziennego użytku z osady w Piwonicach oraz miecz z sygnaturą ALLIVS PA z cmentarzyska Wesółki/Janków II, uznawany za import rzymski.
Te znaleziska dowodzą osadnictwa, nie zaś ciągłości. Najstarszą warownię na Zawodziu datuje się na lata sześćdziesiąte IX wieku, czyli około siedmiu stuleci po wzmiance Ptolemeusza, a odcinek pomiędzy nimi nie ma potwierdzonego ciągu osadniczego w jednym miejscu. Prawa miejskie przyszły jeszcze później. Książę Bolesław Pobożny lokował Kalisz na prawie średzkim około 1257 roku. Tytuł „najstarszego miasta” streszcza więc najstarszy zapis, a nie nieprzerwane trwanie miasta od antyku.
Gród na Zawodziu i rezerwat archeologiczny
Wczesnośredniowieczny Kalisz leżał około półtora kilometra na południe od dzisiejszego Głównego Rynku. Gród wzniesiono w latach sześćdziesiątych IX wieku na piaszczystej wyspie otoczonej wodami Prosny i funkcjonował on do XIII wieku. Pierwsza wzmianka pisana pochodzi z kroniki Galla Anonima i odnosi się do wydarzeń sprzed 1106 roku, gdy Bolesław Krzywousty walczył tu ze swoim bratem.
Największy rozwój ośrodka przypadł na czasy Mieszka III Starego, który rozbudował gród i w połowie XII wieku ufundował murowaną kolegiatę romańską z półkolistym prezbiterium i wieżą. W jej kryptach chowano książąt; sam Mieszko III spoczął tam w 1202 roku. Od 1233 roku ośrodek zaczął przenosić się na nowe miejsce, gdzie ukształtowało się dzisiejsze śródmieście.
Wiedza o grodzie pochodzi z trzech etapów badań wykopaliskowych: z 1903 roku pod kierunkiem Włodzimierza Demetrykiewicza, z lat 1958–1965 prowadzonych przez Dąbrowskich oraz z lat 1983–1992 pod kierunkiem Tadeusza Baranowskiego. W 2008 roku na terenie rezerwatu odtworzono część zabudowy warowni: palisadę z mostem, kamienny kurhan, siedem drewnianych chat, dwupoziomową wieżę obronną, wały skrzyniowe i relikty kolegiaty.
Sierpień 1914 i odbudowa śródmieścia
W sierpniu 1914 roku wojska pruskie zburzyły i spaliły pozbawione obrony miasto. Według serwisu Urzędu Miasta Kalisza w gruzach legło wtedy 95 procent staromiejskiej zabudowy – skala rzadko spotykana na początku pierwszej wojny i słabo obecna w pamięci.
Odbudowę prowadzono w latach dwudziestych i trzydziestych, zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi i z zachowaniem dawnego układu przestrzennego. Stąd bierze się cecha kaliskiego śródmieścia. Średniowieczne rozplanowanie ulic i placów wypełnia w dużej mierze architektura międzywojenna. Widać to na Głównym Rynku, gdzie obecny ratusz wzniesiono w latach 1920–1925 jako trzeci gmach w tym samym miejscu, z wieżą przekraczającą 50 metrów wysokości.
Zabytki sakralne
Katedra św. Mikołaja przy ulicy Kanonickiej należy do najwcześniejszych budowli nowego miasta – jej wznoszenie rozpoczęto w 1253 roku, od 1303 roku pełniła funkcję kościoła parafialnego, a w 1358 roku Kazimierz Wielki przekazał ją kanonikom laterańskim. Gotycka bryła kryje wnętrze w przeważającej mierze barokowe, z renesansowymi sklepieniami zdobionymi w typie kalisko-lubelskim. Wieżę świątynia utraciła w 1706 roku, a w wielkim ołtarzu z 1662 roku znajdowało się „Zdjęcie z krzyża” wiązane z warsztatem Rubensa, które przepadło w 1973 roku. Rangę katedry kościół uzyskał w 1992 roku, wraz z utworzeniem diecezji kaliskiej.
Drugim ośrodkiem kultu jest bazylika św. Józefa. Jej nowsza historia wiąże się z drugą wojną światową: Kaplica Męczeństwa i Wdzięczności upamiętnia księży ocalonych z obozu w Dachau, a pielgrzymki tego środowiska weszły do tradycji miejsca.
Ślady miasta przemysłowego
Przemysłowa warstwa historii Kalisza jest dokumentowana przede wszystkim przez Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, którego mini-wystawa „Miasto Przedsiębiorcze” obejmuje dzieje cechów i fabryk. W zbiorach są wyroby prywatnych zakładów z XIX wieku i dwudziestolecia międzywojennego, upaństwowionych po 1945 roku.
Przykładem ciągłości między tamtą epoką a współczesnością jest fabryka biszkoptów Kazimierza Mystkowskiego, od której wywodzi się dzisiejsza wytwórnia wafli, dawna Kaliszanka. Historia gospodarcza miasta pozostaje słabiej opracowana w materiałach publicznych niż jego dzieje polityczne, dlatego wiele wątków przemysłowych prześledzić można głównie przez zbiory muzealne.
Źródła: Urząd Miasta Kalisza, serwis kalisz.pl, dział „Historia miasta” (najstarsza metryka pisana wśród miast polskich, wzmianka o Kalisii u Ptolemeusza, zniszczenie 95 % staromiejskiej zabudowy w sierpniu 1914 roku, odbudowa międzywojenna); Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej (zabytki kultury przeworskiej, miecz z sygnaturą ALLIVS PA, wystawa poświęcona dziejom gospodarczym miasta); rezerwat archeologiczny na Zawodziu, oddział tego muzeum (datowanie grodu, etapy badań wykopaliskowych, rekonstrukcja z 2008 roku). Stan na 24 sierpnia 2026 roku.