Ekowakacje to potoczna nazwa wyjazdów, które w dokumentach instytucji międzynarodowych opisuje się jako turystykę zrównoważoną. Pojęcie ma uzgodnioną definicję, własny wskaźnik statystyczny, a od 2024 roku także ramy prawne, które od września 2026 roku rozstrzygną, co wolno napisać w ofercie o jej wpływie na środowisko.
Wokół tematu krąży przy tym wiele porównań emisyjności podawanych bez jednostki, bez instytucji i bez roku danych, przez co nie da się ich zestawiać. Poniżej zebrano to, co o tych wyjazdach mówią źródła pierwotne.
Czym jest turystyka zrównoważona w ujęciu instytucjonalnym
Definicja używana przez UN Tourism pochodzi z opracowania UNEP i tej organizacji Making Tourism More Sustainable z 2005 roku. Opisuje ona turystykę, która w pełni uwzględnia obecne i przyszłe skutki gospodarcze, społeczne i środowiskowe, odpowiadając na potrzeby odwiedzających, branży, środowiska i społeczności przyjmujących. Zasady odnoszą się do trzech wymiarów – środowiskowego, gospodarczego i społeczno-kulturowego – które mają pozostawać we wzajemnej równowadze.
Istotny jest zakres tej definicji. Wytyczne dotyczą wszystkich form turystyki i wszystkich typów miejsc docelowych, łącznie z turystyką masową, a nie osobnej kategorii wyjazdów sprzedawanych z przedrostkiem „eko”. W tym ujęciu zrównoważenie jest kryterium zarządzania ruchem turystycznym, a nie cechą konkretnego produktu w katalogu.
Jak mierzy się ślad węglowy przejazdu
Jednostką stosowaną w statystyce transportu pasażerskiego jest gram ekwiwalentu dwutlenku węgla na pasażerokilometr, czyli na przewiezienie jednego pasażera na dystansie jednego kilometra. Europejska Agencja Środowiska opublikowała takie zestawienie w briefingu nr 01/2021, opartym na badaniu Fraunhofer ISI i CE Delft, dla 27 państw Unii Europejskiej i lat 2014–2018. Wszystkie wartości podano w ujęciu „od źródła do koła”, obejmującym również emisje z produkcji i dystrybucji paliwa.
Hierarchia wynikająca z tego zestawienia stawia kolej najniżej, a loty pasażerskie i samochody osobowe najwyżej w przeliczeniu na pasażerokilometr. Autobusy i autokary wypadają najlepiej wśród środków transportu drogowego, a transport morski pasażerski plasuje się tuż za koleją, przy czym wartość dotyczy głównie promów typu ro-pax, bo statki wycieczkowe osiągają poziomy znacznie wyższe. W latach 2014–2018 efektywność emisyjna poprawiła się o 12% w lotnictwie i o 13% w kolei.
Dlaczego wyniki różnią się między metodykami
Rozbieżności między publikowanymi zestawieniami biorą się z założeń, nie z niedokładności pomiaru. W raporcie Europejskiej Agencji Środowiska Train or plane? (raport 19/2020) rozstrzygają trzy z nich:
- napełnienie pojazdu – przyjęto 80% dla samolotu, 66% dla kolei dużych prędkości i 36% dla pociągu intercity, a dla samochodu dwa warianty: jedną osobę i cztery. Przy czterech osobach koszt środowiskowy samochodu na pasażerokilometr zbliża się do kolei, przy jednej mieści się w przedziale wyliczonym dla samolotów;
- efekty pozaCO2 w lotnictwie – w briefingu z 2021 roku zastosowano mnożnik 1,7 wobec emisji bezpośrednich, w raporcie z 2020 roku przedział od 0,3 do 2,6 raza koszt samego dwutlenku węgla;
- dystans – udział fazy startu i lądowania wynosi około połowy przy locie na 284 km i spada poniżej 30% przy 945 km, więc wartość na kilometr maleje wraz z długością trasy.
Do tego dochodzi różny miks energetyczny poszczególnych państw oraz pominięcie analizy cyklu życia pojazdów i infrastruktury, na którą brakuje spójnych danych europejskich. Sama agencja zastrzega, że wartości średnich nie stosuje się do wyliczania emisji konkretnej podróży.
Nadmierna turystyka w danych statystycznych
Eurostat mierzy presję turystyczną wskaźnikiem intensywności, definiowanym jako liczba noclegów udzielonych w bazie turystycznej na 1000 mieszkańców. W 2023 roku wyniósł on w Unii Europejskiej 6574 noclegi, a rozkład regionalny okazał się silnie skośny. Powyżej średniej znalazło się mniej niż trzy na dziesięć regionów poziomu NUTS 3, czyli 320 z 1117 objętych danymi. Dziewięć regionów przekroczyło 100 000 noclegów na 1000 mieszkańców, z Zakintosem na czele – 149 900.
Zjawisko opisywane jako nadmierna turystyka ma więc w statystyce postać koncentracji, nie samego wzrostu liczby podróży. Eurostat dodaje zastrzeżenie, że wskaźnik zaniża rzeczywistą presję, ponieważ nie obejmuje odwiedzających jednodniowych, części najmu krótkoterminowego oferowanego przez platformy ani noclegów poza bazą wynajmowaną.
Greenwashing i certyfikaty w ofertach turystycznych
Ramy prawne dla twierdzeń środowiskowych w reklamie wyznacza dyrektywa (UE) 2024/825 z 28 lutego 2024 roku, którą państwa członkowskie transponują do 27 marca 2026 roku i stosują od 27 września 2026 roku. Rozszerza ona listę praktyk zakazanych bezwarunkowo w załączniku I dyrektywy 2005/29/WE. Zakazane jest twierdzenie o neutralności, obniżonym lub pozytywnym wpływie oparte na kompensacji emisji – w motywach wymieniono formuły w rodzaju „neutralny klimatycznie” czy „skompensowany klimatycznie”. Zakazane są też ogólne twierdzenia środowiskowe bez wykazania uznanej wysokiej efektywności środowiskowej oraz odnoszenie do całej działalności twierdzenia, które dotyczy jednego jej fragmentu.
Osobny zakaz obejmuje posługiwanie się oznaczeniem zrównoważonego charakteru, które nie opiera się na systemie certyfikacji ani nie zostało ustanowione przez organ publiczny. Dyrektywa definiuje system certyfikacji jako weryfikację przez stronę trzecią, z jawnymi wymaganiami, procedurą odbierania oznaczenia w razie niezgodności i monitoringiem prowadzonym przez podmiot niezależny od właściciela systemu i od przedsiębiorcy. Za uznaną wysoką efektywność środowiskową uznaje zgodność z rozporządzeniem (WE) nr 66/2010 o oznakowaniu Ecolabel UE albo z krajowym lub regionalnym programem typu I według normy EN ISO 14024.
W samej turystyce funkcję normatywną pełnią standardy Global Sustainable Tourism Council, ułożone w cztery filary: zarządzanie, wpływ społeczno-ekonomiczny, wpływ kulturowy i wpływ środowiskowy. Organizacja ta nie certyfikuje przedsiębiorstw – akredytuje jednostki certyfikujące, w trybie odwołującym się do normy ISO/IEC 17065. Rozróżnienie między oznaczeniem nadanym po audycie zewnętrznym a deklaracją własną przedsiębiorcy jest tym, co nowe przepisy czynią granicą prawną.
Ten sam sposób liczenia odpadów w gastronomii opisuje osobny tekst o cateringu w podejściu zero waste.