System kaucyjny to mechanizm, w którym cena napoju zawiera zwrotną kwotę doliczaną do opakowania. Kupujący płaci ją przy kasie i odzyskuje po oddaniu pustej butelki lub puszki. Kaucja nie jest opłatą za odpad ani podatkiem, tylko depozytem, który wraca w całości.
W Polsce system działa od października 2025 roku i obejmuje trzy rodzaje opakowań po napojach. Konstrukcję opisują dwa akty: ustawa o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi, do której system wprowadzono nowelizacją z 2023 roku, oraz rozporządzenie ustalające wysokość kaucji dla każdego rodzaju opakowania.
Poniższy tekst zbiera to, co wynika z przepisów w brzmieniu obowiązującym: jakie opakowania są objęte, ile wynosi kaucja, które sklepy muszą ją przyjmować, a które tylko pobierać, oraz jakie poziomy zbiórki ustawa nakłada na wprowadzających napoje. Nie zawiera porad zakupowych ani oceny skuteczności systemu.
Jakie opakowania obejmuje system
Załącznik nr 1a do ustawy wymienia trzy pozycje. Pierwsza to butelki jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych na napoje o pojemności do trzech litrów, łącznie z zakrętkami i wieczkami z tworzyw sztucznych. Druga to puszki metalowe o pojemności do jednego litra. Trzecia to butelki szklane wielokrotnego użytku o pojemności do półtora litra.
Rozróżnienie między pozycją pierwszą i drugą a trzecią wraca w dalszych przepisach, ponieważ szkło wielorazowe ma w tym systemie inny status niż opakowania jednorazowe. Widać to zarówno w obowiązkach sklepów, jak i w terminach, od których wprowadzający napoje muszą przystąpić do systemu.
Ustawa wyłącza z obowiązku wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje będące mlekiem, jogurtem lub innym pitnym produktem mlecznym. Butelka po napoju mlecznym nie jest więc objęta kaucją, nawet jeśli materiałem i pojemnością odpowiada opakowaniu z załącznika.
Ile wynosi kaucja
Stawki ustala rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 8 lipca 2024 roku, wydane na podstawie art. 40m ust. 2 ustawy. Paragraf 1 tego rozporządzenia podaje trzy wartości za sztukę opakowania:
- butelka jednorazowa z tworzywa sztucznego do trzech litrów – 0,50 zł,
- puszka metalowa do jednego litra – 0,50 zł,
- butelka szklana wielokrotnego użytku do półtora litra – 1,00 zł.
Kwoty są jednakowe w całym kraju, ponieważ wynikają z aktu wykonawczego, a nie z decyzji sieci handlowej. Rozporządzenie zostało notyfikowane Komisji Europejskiej 31 maja 2024 roku, co odnotowano w jego przypisie.
Zwrot bez paragonu i rola oznaczenia
Do odzyskania kaucji nie jest potrzebny dowód zakupu. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazuje, że zwrot przysługuje za opakowania oznaczone znakiem systemu kaucyjnego, niezależnie od tego, gdzie napój został kupiony i czy paragon zachowano.
Znaczenie ma zatem samo oznaczenie na opakowaniu, a nie transakcja. Opakowanie bez tego znaku pozostaje poza systemem i trafia do zwykłej zbiórki selektywnej, opisanej w odrębnych przepisach o utrzymaniu czystości w gminach.
Które sklepy przyjmują opakowania, a które tylko pobierają kaucję
Tu przepis jest bardziej szczegółowy, niż wynikałoby z potocznego opisu. Rozstrzyga art. 44 ustawy, a granicą jest powierzchnia sprzedaży 200 metrów kwadratowych.
Sklep o powierzchni powyżej 200 m² ma obowiązek uczestniczyć w systemie w zakresie co najmniej pobierania i zwracania kaucji oraz zbierania pustych opakowań. To znaczy, że musi zarówno doliczyć kaucję, jak i przyjąć opakowanie z powrotem.
Sklep o powierzchni nie większej niż 200 m² podlega dwóm różnym regułom, zależnie od rodzaju opakowania. Dla butelek plastikowych i puszek jest obowiązany co najmniej pobierać kaucję, a zwracanie jej i zbieranie opakowań pozostaje w jego przypadku dobrowolne. Dla butelek szklanych wielokrotnego użytku obowiązek obejmuje już pobieranie i zwracanie kaucji oraz zbieranie opakowań.
Stąd bierze się sytuacja, którą łatwo zaobserwować w praktyce. Mały sklep może doliczać kaucję do napoju w plastiku, nie przyjmując tego opakowania z powrotem, i pozostaje w zgodzie z przepisem. Butelki szklanej wielorazowej odmówić już nie może.
Poziomy zbiórki, czyli po co ten system istnieje
Załącznik nr 1a określa minimalne poziomy selektywnego zbierania, które muszą osiągnąć wprowadzający napoje. Dla wszystkich trzech rodzajów opakowań wynoszą one 77 procent w latach 2025–2028 oraz 90 procent od 2029 roku.
Poziom liczy się jako stosunek liczby opakowań odebranych do liczby wprowadzonych do obrotu w danym roku. Kaucja jest więc narzędziem, a mierzalnym celem jest odsetek opakowań, które wracają do obiegu. Nieosiągnięcie poziomu uruchamia opłatę produktową, której sposób obliczania opisuje osobny załącznik do ustawy.
Co zmieniła nowelizacja ze stycznia 2026 roku
Ustawa z 9 stycznia 2026 roku, obowiązująca od 18 lutego 2026 roku, złagodziła wymóg dla szkła wielorazowego. Dla wprowadzających produkty w opakowaniach z pozycji trzeciej załącznika przystąpienie do systemu utworzonego przez podmiot reprezentujący jest dobrowolne do 31 grudnia 2028 roku. Obowiązek osiągnięcia poziomów zbiórki pozostaje, ale można go wykonywać samodzielnie, w ramach własnego systemu zbierania opakowań.
Nowelizacja wprowadziła też sposób liczenia poziomu dla takiego własnego systemu, opartego na opakowaniach odebranych bezpośrednio przez wprowadzającego. Dotyczy to przede wszystkim sprzedaży z dostawą do miejsca uzgodnionego z odbiorcą, czyli modelu obecnego w dystrybucji wody i napojów w butelkach zwrotnych.
Który dokument opisuje stan obowiązujący
Aktualne brzmienie zawiera tekst jednolity ustawy ogłoszony obwieszczeniem Marszałka Sejmu z 30 kwietnia 2026 roku. Zestawienia opisujące system wyłącznie na podstawie przepisów z 2023 roku pomijają zarówno nowelizację ze stycznia 2026 roku, jak i wcześniejszą z listopada 2024 roku.
Rozbieżność między takimi opracowaniami a stanem obowiązującym dotyczy najczęściej dwóch rzeczy: terminów przystąpienia do systemu oraz zakresu obowiązków przy szkle wielorazowym. Oba te elementy zmieniały się po wprowadzeniu systemu, więc data publikacji opracowania rozstrzyga o jego przydatności.
Sposób liczenia strat surowca po stronie gastronomii opisano osobno w tekście o cateringu w podejściu zero waste. Szersze ujęcie odpadów w podróży zawiera tekst o odpowiedzialnym podróżowaniu.
Źródła: ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi w brzmieniu tekstu jednolitego ogłoszonego obwieszczeniem Marszałka Sejmu z 30 kwietnia 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 619) – art. 44 oraz załącznik nr 1a; rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 8 lipca 2024 r. w sprawie wysokości kaucji dla poszczególnych rodzajów opakowań objętych systemem kaucyjnym (Dz.U. 2024 poz. 1046), § 1; ustawa z dnia 9 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi, ustawy o odpadach oraz ustawy o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 174), obowiązująca od 18 lutego 2026 r.; ustawa z dnia 13 lipca 2023 r. wprowadzająca system kaucyjny (Dz.U. 2023 poz. 1852); Ministerstwo Klimatu i Środowiska, serwis gov.pl, dział poświęcony systemowi kaucyjnemu (start systemu, zwrot bez paragonu). Teksty aktów pobrane z ELI API Sejmu. Stan na 25 sierpnia 2026 roku.