Zamek Książ w Wałbrzychu jest trzecim co do wielkości założeniem zamkowym w Polsce, po Malborku i Wawelu. Cały kompleks zajmuje około 42 840 metrów kwadratowych, a sam zamek liczy ponad 400 pomieszczeń, wraz z zabudowaniami gospodarczymi około 600.
Dzisiejsza sylweta obiektu nie pochodzi z jednej epoki. Nakładają się na nią średniowieczna warownia z końca XIII wieku, barokowa rezydencja z pierwszej połowy XVIII stulecia, neorenesansowe skrzydła wznoszone tuż przed pierwszą wojną światową i po niej, a także wojenne wyrobiska wykute w skale, na której zamek stoi.
- warownia Bolka I – lata 1288–1292,
- przebudowa barokowa – lata 1705–1742,
- Stary Książ, sztuczna ruina – lata 1794–1797,
- palmiarnia w Lubiechowie – lata 1908–1911,
- skrzydła neorenesansowe – lata 1909–1923,
- podziemia kompleksu Riese – lata 1943–1945.
Rangę tego nawarstwienia potwierdza rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 31 lipca 2025 roku, którym zespół zamkowo-parkowy Książ uznano za pomnik historii. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa to sto trzydziesty trzeci obiekt na tej liście i pierwszy w Wałbrzychu, stan na sierpień 2026. Informacje o zwiedzaniu podaje serwis spółki zarządzającej obiektem, ponieważ zmieniają się one w ciągu roku.
Warownia Bolka I i średniowieczne początki
Zamek wzniesiono w latach 1288–1292 na polecenie Bolka I Surowego, księcia świdnicko-jaworskiego. Powstał na skalnym cyplu nad doliną Pełcznicy, w miejscu trudno dostępnym od trzech stron, i pełnił funkcję strażnicy pilnującej południowej granicy księstwa. W źródłach z epoki bywał określany jako klucz do Śląska.
Od 1382 roku w dokumentach pojawia się nazwa Fürstenstein, obowiązująca do 1945 roku. Po wygaśnięciu linii świdnicko-jaworskiej obiekt przechodził kolejno pod zwierzchność czeską, węgierską i pod zarząd zmieniających się rodów rycerskich. Najstarsze zachowane partie murów, datowane na okres od XIV do XVI wieku, otaczają dziedziniec zwany dziś Czarnym.
Hochbergowie i barokowa przebudowa
W 1509 roku posiadłość nabył Konrad von Hoberg, a w 1605 roku rodzina uzyskała ją na własność dziedziczną. Hochbergowie utrzymali Książ przez ponad czterysta lat, do 1941 roku, i to za ich sprawą warownia przestała być obiektem militarnym.
Przebudowa barokowa objęła lata 1705–1742 i prowadzona była za Konrada Ernsta Maksymiliana von Hochberg. Rozebrano wówczas dawne fortyfikacje, dostawiono skrzydła reprezentacyjne, ukształtowano Dziedziniec Honorowy i wzniesiono zabudowania przedzamcza. Z tego etapu pochodzi Sala Maksymiliana, opisywana przez instytucję zarządzającą obiektem jako najlepiej zachowana barokowa sala reprezentacyjna na Śląsku.
Otoczenie zamku zyskiwało wtedy kolejne elementy: w 1734 roku na Topolowej Górce stanął Pawilon Letni, przekształcony później w mauzoleum rodowe, a w latach 1794–1797 powstał Stary Książ, wzniesiony od razu jako stylizowana ruina. W latach 1848–1850 Jan Henryk X otrzymał tytuł książąt pszczyńskich, co powiązało śląską rezydencję z majątkami na Górnym Śląsku.
Przełom XIX i XX wieku
Druga wielka przebudowa przypadła na lata 1909–1923 i objęła skrzydła zachodnie oraz północne, wzniesione w formach neorenesansowych. Podwyższono wtedy wieżę główną i nadano bryle układ, który widoczny jest dzisiaj. Prace przerwała pierwsza wojna światowa, przez co część zamierzeń nigdy nie została dokończona, a rezydencja pozostała mieszaniną form barokowych i historyzujących.
Daisy von Pless, palmiarnia i tarasy
W 1891 roku Jan Henryk XV poślubił w Londynie Marię Teresę Cornwallis-West, znaną jako księżna Daisy. Jej obecność na Książu przypadła na okres największej świetności rezydencji, a pozostawione przez nią pamiętniki należą do najczęściej cytowanych źródeł opisujących codzienność dworu.
W latach 1908–1911 w pobliskim Lubiechowie powstała palmiarnia o powierzchni około 1900 metrów kwadratowych, ufundowana z myślą o księżnej. Jej wnętrze wyłożono tufem wulkanicznym, co odróżnia obiekt od typowych szklarni z epoki. Ogrody tarasowe przy zamku przekomponowano w latach 1913–1927, nadając im układ opadających ku dolinie kwater z fontannami i schodami. Małżeństwo zakończył rozwód w 1923 roku; Daisy zmarła 29 czerwca 1943 roku w Wałbrzychu.
Organizacja Todt i drążenie podziemi
W 1941 roku zamek został skonfiskowany przez III Rzeszę. Od 1943 roku prowadzono pod nim i w jego sąsiedztwie prace górnicze, a na przełomie marca i kwietnia 1944 roku nadzór nad budową przejęła Organizacja Todt. Książ włączono w ten sposób do przedsięwzięcia o kryptonimie Riese, największego projektu górniczo-budowlanego prowadzonego w Górach Sowich i okolicy. Przy drążeniu zatrudniono więźniów obozu koncentracyjnego Gross-Rosen.
Według serwisu spółki zarządzającej zamkiem wyrobiska sięgają dwóch poziomów, na głębokości 15 i 50 metrów, a powierzchnia znanych korytarzy przekracza 3000 metrów kwadratowych. Przeznaczenie tych prac nie zostało ustalone; wymieniane bywają kwatera dowodzenia, siedziba urzędu centralnego i schron. Z podziemiami związane są także opowieści o Złotym Pociągu i o komnacie bursztynowej, jednak żadna z nich nie ma potwierdzenia w dokumentach ani w wynikach prowadzonych poszukiwań i pozostaje legendą.
Powojenne losy i dzisiejsza funkcja
Po 1945 roku obiekt był przez lata plądrowany i niszczony, a wyposażenie rozproszyło się. Prace zabezpieczające prowadzono od 1956 do 1962 roku, w 1967 roku zasypano wykuty w czasie wojny szyb windowy, a od lat siedemdziesiątych przywracano wystrój sal barokowych. W 1991 roku zarząd nad zamkiem objęła gmina Wałbrzych, powołując spółkę Zamek Książ w Wałbrzychu.
We wrześniu 2012 roku miasto odkupiło palmiarnię w Lubiechowie, po siedemdziesięciu latach łącząc ją ponownie z rezydencją, a w grudniu tego samego roku uruchomiono na trzecim piętrze centrum kongresowo-kulturalne. Obiekt działa dziś jako zabytek udostępniony do zwiedzania, z ekspozycjami wnętrz, trasą po podziemiach, tarasami i parkiem krajobrazowym wokół wzgórza.
Pobliskie pasma górskie i ich zaplecze turystyczne opisano osobno w tekście o wakacjach w Kotlinie Kłodzkiej.