Pod nazwą „platforma edukacyjna” mieszczą się programy o różnym przeznaczeniu: systemy zarządzania nauczaniem, komunikatory z transmisją wideo, repozytoria gotowych materiałów oraz edytory treści szkoleniowych. Każde z nich obsługuje inny fragment zajęć, więc pytanie o rozwiązanie najlepsze nie ma odpowiedzi oderwanej od zadania, jakie ma ono wykonać.
Tego samego zdania są urzędy. Urząd Ochrony Danych Osobowych opublikował 31 marca 2020 roku poradnik „Dane osobowe bezpieczne podczas zdalnego nauczania”. Nie wskazał w nim żadnego produktu jako właściwego – zamiast listy nazw podał 20 zasad bezpieczeństwa dotyczących haseł, oprogramowania i zabezpieczania plików. Poniższy tekst opisuje kategorie narzędzi, platformę prowadzoną przez ministerstwo edukacji, status otwartych zasobów oraz wymagania wobec danych uczniów.
Trzy rodzaje narzędzi mylone pod jedną nazwą
System zarządzania nauczaniem, w skrócie LMS, dokumentacja Moodle definiuje jako zintegrowane środowisko dla nauczycieli, administratorów i uczących się, służące budowaniu spersonalizowanych przestrzeni nauki. Odpowiada więc za rejestrację uczestników, publikację materiałów, zadania, terminy i wyniki testów. Moodle rozwija firma Moodle Pty Ltd, a licencja GNU General Public License pozwala uruchomić go na własnym serwerze szkoły.
Pozostałe kategorie obsługują inne fragmenty zajęć:
- narzędzia do wideokonferencji, jak Zoom – przenoszą obraz i dźwięk w czasie rzeczywistym, lecz nie prowadzą ewidencji zadań ani ocen; pełnią funkcję sali, nie dziennika,
- komunikatory zespołowe, jak Microsoft Teams – łączą rozmowę tekstową z wideo i pracą nad wspólnymi plikami,
- moduły zadań, jak Google Classroom wchodzący w skład pakietu Google Workspace for Education – porządkują wydawanie i oddawanie prac,
- edytory treści, nazywane narzędziami autorskimi – służą do przygotowania kursów, quizów i symulacji, osadzanych później w systemie zarządzania nauczaniem.
Skuteczność samego kształcenia na odległość jest zagadnieniem osobnym, opisanym w tekście o zaletach i wadach nauki online.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna
Rozwiązaniem prowadzonym ze środków publicznych jest Zintegrowana Platforma Edukacyjna – serwis ministerstwa edukacji z bezpłatnymi e-materiałami zgodnymi z podstawą programową. Platforma działała wcześniej pod adresem epodreczniki.pl. 28 maja 2021 roku przeniesiono ją pod adres zpe.gov.pl, pozostawiając stary adres aktywny, a 1 września 2021 roku wprowadzono podział na moduł ucznia i moduł nauczyciela.
Dostęp opiera się na kontach zakładanych centralnie. Nauczyciel loguje się danymi otrzymanymi ze szkoły, a nie zakłada konta samodzielnie. Materiały tekstowe udostępniane są na licencji Creative Commons uznanie autorstwa – na tych samych warunkach 4.0, materiały audiowizualne zaś na licencji uznanie autorstwa – użycie niekomercyjne – bez utworów zależnych 4.0.
Otwarte zasoby edukacyjne
Określenie „otwarte zasoby edukacyjne” ma znaczenie węższe, niż sugeruje potoczne rozumienie darmowości. Definicję zawiera Zalecenie UNESCO w sprawie otwartych zasobów edukacyjnych, przyjęte 25 listopada 2019 roku na 40. sesji Konferencji Generalnej. Są to materiały do nauki, nauczania i badań w dowolnym formacie, znajdujące się w domenie publicznej albo objęte prawem autorskim, lecz udostępnione na otwartej licencji. Licencja taka zezwala na bezpłatny dostęp, ponowne wykorzystanie, przystosowanie do innego celu i dalsze rozpowszechnianie.
Rozstrzyga zatem zakres uprawnień, nie cena. Serwis udostępniający materiały bez opłaty, lecz zakazujący przeróbek i kopiowania, otwartym zasobem w tym rozumieniu nie jest. Licencje Creative Commons stosowane na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej mieszczą się w tej definicji przy materiałach tekstowych; przy nagraniach zakaz tworzenia utworów zależnych ją zawęża.
Dane uczniów i wymagania formalne
Wybór narzędzia w szkole ograniczają przepisy o danych osobowych. Artykuł 8 ustęp 1 rozporządzenia 2016/679 uznaje przetwarzanie danych dziecka na podstawie jego własnej zgody za zgodne z prawem od ukończenia 16 lat, pozwalając państwom członkowskim obniżyć tę granicę najwyżej do 13 lat. Polska ustawa z 10 maja 2018 roku o ochronie danych osobowych – w tekście jednolitym ogłoszonym w Dzienniku Ustaw z 2019 roku pod pozycją 1781 – takiego obniżenia nie zawiera, więc granicą pozostaje 16 lat.
Ograniczenia płyną również z warunków dostawców. Google Workspace for Education przysługuje wyłącznie akredytowanej i uznawanej przez organy państwowe instytucji edukacyjnej; organizacje niebędące szkołami, w tym firmy edukacyjne nastawione na zysk, biblioteki i szpitale, kryteriów nie spełniają. Konta uczniowskie zakłada więc placówka, a nie uczeń.
Co się stało z narzędziami z okresu zamknięcia szkół
Część rozwiązań rozpowszechnionych w latach 2020–2021 przestała istnieć. Edmodo działało od 2008 roku i podawało około stu milionów kont. Bezpłatną wersję dla użytkowników indywidualnych, wraz z aplikacjami mobilnymi, wyłączono 22 września 2022 roku z zapowiedzią trwałego usunięcia kont; pod dawnym adresem stoi dziś strona parkingowa domeny.
Podobny los spotkał portal Scholaris prowadzony przez Ośrodek Rozwoju Edukacji. Jego zasoby przeniesiono na Zintegrowaną Platformę Edukacyjną 29 stycznia 2021 roku, a 28 września 2023 roku trafiły do przestrzeni archiwalnej dla projektów już nieprowadzonych. Domena scholaris.pl należy obecnie do serwisu komercyjnego bez związku z oświatą. Z kolei nazwa G Suite for Education, obecna w starszych opracowaniach, została wycofana 17 lutego 2021 roku wraz z przejściem na markę Google Workspace for Education i podziałem na cztery edycje.
Z zestawienia tych trzech historii wynika ta sama cecha: ciągłość dostępu do materiałów zależy od podmiotu prowadzącego usługę i od licencji, na jakiej udostępniono treści, a nie od zestawu funkcji widocznego w dniu zakładania konta.
Przykład konkretnego zagadnienia przerabianego na takich platformach zawiera tekst o czasach Future Simple i Present Continuous.
Źródła: Urząd Ochrony Danych Osobowych, poradnik „Dane osobowe bezpieczne podczas zdalnego nauczania”, 31 marca 2020; zpe.gov.pl, „Informacje o aktualizacjach”; UNESCO, Recommendation on Open Educational Resources, 2019; rozporządzenie 2016/679, art. 8; Dz. U. 2019 poz. 1781; dokumentacja Moodle i Google Workspace for Education; komunikat NetDragon Websoft o zamknięciu wersji B2C Edmodo. Stan na sierpień 2026.