Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze jest samorządową instytucją kultury prowadzoną przez Samorząd Województwa Dolnośląskiego, działającą na podstawie statutu nadanego uchwałą nr XLVII/929/22 Sejmiku Województwa Dolnośląskiego z 14 lipca 2022 roku. Muzeum podaje, że jego zbiory obejmują 30 464 pozycje inwentarzowe, łącznie ponad 60 tysięcy obiektów, a jej najbardziej rozpoznawalną częścią pozostaje kolekcja szkła artystycznego licząca ponad 9 tysięcy przedmiotów.
Instytucja wyrosła z kolekcjonerskiej pasji Towarzystwa Karkonoskiego, niemieckiego stowarzyszenia turystycznego działającego w Kotlinie Jeleniogórskiej od 1880 roku. Dzisiejsza nazwa obowiązuje od 2001 roku i nawiązuje wprost do dawnego Museum RGV.
Poniższy opis dotyczy genezy instytucji, jej siedziby, profilu zbiorów oraz oddziałów, stan na sierpień 2026. Informacje o zwiedzaniu podaje serwis muzeum, ponieważ zmieniają się w ciągu roku.
Towarzystwo Karkonoskie i początki zbiorów
Towarzystwo Karkonoskie, znane pod niemieckim skrótem RGV, powstało 1 sierpnia 1880 roku z inicjatywy Theodora Donata. Zajmowało się budową i znakowaniem szlaków, prowadziło schroniska młodzieżowe, powołało straż górską, wydawało miesięcznik „Wanderer im Riesengebirge”. Dary członków stowarzyszenia – pamiętniki z podróży, książki, przedmioty związane z rzemiosłem gór – złożyły się najpierw na bibliotekę, a następnie na zbiór muzealny.
Kolekcję udostępniono 2 czerwca 1889 roku na parterze Królewskiego Gimnazjum przy dzisiejszej ulicy 1 Maja. Przez kolejne dwie dekady dwukrotnie zmieniały lokal. Opiekę nad nimi sprawował przez 34 lata Hugo Seydel, prawnik i kolekcjoner szkła, twórca profilu instytucji, zmarły 3 października 1932 roku.
Gmach przy ulicy Matejki i chata karkonoska
Budowę siedziby rozpoczęto 3 czerwca 1912 roku, a zakończono 14 kwietnia 1914 roku. Projekt wykonał urodzony w Kowarach wrocławski architekt Carl Grosser, a koszt inwestycji wyniósł 125 tysięcy marek. Działkę podarowało miasto.
Do gmachu przylega chata karkonoska, zaprojektowana w pracowni Grossera w 1912 roku na podstawie szkiców domów z podkarkonoskich wsi. Prace ruszyły wiosną 1913 roku, drewno pochodziło z lasów hrabiego Fryderyka Schaffgotscha. Obiekt odtwarza dom sudecki z drugiej połowy XVIII wieku o konstrukcji zrębowo-przysłupowej, w której słupy ustawione przy zrębowych ścianach podtrzymują stromy, gontowy dach. Wnętrze wyposażono w sprzęty pozyskane od miejscowej ludności: piec grzewczy z Zachełmia, łóżko z baldachimem z 1823 roku, szafę z 1793 roku, warsztat tkacki. Gmach przebudowywano w latach 1938–1939, a w latach 2009–2011 poddano modernizacji i rozbudowie o wartości blisko 10 milionów złotych.
Od Muzeum Miejskiego do Muzeum Karkonoskiego
Po 1945 roku placówka działała jako Muzeum Miejskie i pełniła funkcję składnicy muzealnej, przez trzy lata zamkniętej dla zwiedzających. 7 sierpnia 1945 roku profesor Stanisław Lorentz odnalazł tu skrzynie z obrazami Jana Matejki, co upamiętniono nadaniem muzeum jego imienia. W 1949 roku instytucja przyjęła nazwę Muzeum Regionalne, a stałą ekspozycję udostępniono 2 sierpnia 1953 roku.
Wraz ze zmianą statusu Jeleniej Góry na stolicę województwa placówkę przekształcono w 1975 roku w Muzeum Okręgowe o charakterze wielooddziałowym. Nazwa Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze obowiązuje od 2001 roku.
Skąd w Karkonoszach kolekcja szkła
Kolekcja szkła nie jest przypadkowa. Powstała tam, gdzie przez cztery stulecia pracowały huty. Etapy tej tradycji wyznaczają kolejne zakłady:
- 1617 – huta Wolfganga Preusslera w Białej Dolinie w Szklarskiej Porębie, pierwsza w regionie,
- 1754 – huta Karlstal, założona przez ten sam ród,
- 1842 – huta Josephine, wzniesiona przez Schaffgotschów,
- 1866 – huta Fritza Heckerta w Piechowicach,
- 1923 – połączenie obu zakładów w spółkę JO-HE-KY.
Równolegle działały warsztaty zdobnicze w Cieplicach, Sobieszowie i Piechowicach, gdzie w XVII i XVIII wieku pracowali rytownicy tej klasy co Friedrich Winter i Johann Gotfried Schneider.
Muzeum dokumentowało tę wytwórczość od czasów Seydla, a w 1964 roku, przy podziale specjalizacji między polskimi muzeami, szkło artystyczne wskazano jako wiodącą kolekcję jeleniogórską. Zbiór rósł dzięki przekazom z wzorcowni Huty „Julia”: 282 obiekty w 1967 roku, 298 w 1974 i 1184 w 1995. Kształt kolekcji nadał jej Mieczysław Buczyński, historyk sztuki związany z muzeum przez 38 lat, patron wystawy stałej. Instytucja określa tę ekspozycję jako największą w Polsce; obejmuje szkła od baroku po twórczość współczesną, w tym około tysiąca form autorskich powstałych po 1945 roku.
Sztuka ludowa, malarstwo i pozostałe kolekcje
Zbiór etnograficzny gromadzi kulturę materialną wsi dolnośląskiej. Kolekcja osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych obrazów na szkle liczy około 1360 dzieł, a jej trzon zebrał prawdopodobnie Erich Wiese, przedwojenny dyrektor wrocławskiego Schlesisches Museum der bildenden Künste. Do rzadkości należą szopka piramidowa z kościoła we Wleniu, ofiarowana muzeum w lutym 1900 roku, oraz tromba marina zarejestrowana w zbiorach w 1892 roku. Kolekcję uzupełniają dolnośląskie czepce kobiece, około 140 sztuk, 59 klocków piernikarskich z XVIII i XIX wieku oraz blisko 100 obiektów po laborantach, karkonoskich zielarzach działających od XVII wieku.
Dział sztuki obejmuje około 170 obrazów, w większości pejzaże malarzy śląskich i prace artystów skupionych w Stowarzyszeniu Artystów św. Łukasza w Szklarskiej Porębie, założonym w 1922 roku. Od 1980 roku muzeum systematycznie kupuje prace Wlastimila Hofmana, który od 1947 roku mieszkał w Szklarskiej Porębie. Zbiór grafiki przekracza trzy tysiące egzemplarzy, a jego osobną częścią jest spuścizna po Józefie Gielniaku. Rzemiosło artystyczne reprezentuje kolekcja cyny licząca około 200 sztuk, numizmatykę zaś skarb znaleziony w Piechowicach w 1979 roku, złożony z 94 monet ze złota, bitych od XV do XVII wieku.
Oddziały instytucji
Muzeum ma dziś trzy oddziały: Dom Carla i Gerharta Hauptmannów w Szklarskiej Porębie, otwarty w 1995 roku, Muzeum Zamek Bolków, włączone w struktury instytucji w 1977 roku, oraz Muzeum Historii i Militariów w Jeleniej Górze. Czwarty oddział, Muzeum Walki i Pracy w Cieplicach, powstał w 1980 roku i został zlikwidowany w 1991 roku; jego zbiory przeniesiono do siedziby głównej, a część militariów przekazano innym placówkom.
Sąsiedni region i jego trasy opisano osobno w tekście o wakacjach w Kotlinie Kłodzkiej.
Źródła: Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze – statut nadany uchwałą nr XLVII/929/22 Sejmiku Województwa Dolnośląskiego z 14 lipca 2022 roku (podstawa prawna, organizator) oraz serwis instytucji, działy „Historia Muzeum” i opisy kolekcji (wielkość zbiorów, dzieje Towarzystwa Karkonoskiego, budowa gmachu, oddziały). Stan na 24 sierpnia 2026 roku.