Joga jest zbiorczą nazwą praktyk wywodzących się z Indii, na które składają się pozycje ciała, kontrolowany oddech, medytacja i recytacja. Tak opisuje ją UNESCO, które w 2016 roku wpisało jogę na Reprezentatywną listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości na wniosek Indii. Samo słowo pochodzi z sanskrytu i znaczy tyle co „łączyć”, „jednoczyć” – w opisie Organizacji Narodów Zjednoczonych odnosi się do połączenia ciała i świadomości.
Określenie „joga dla początkujących” w potocznym użyciu oznacza zwykle zajęcia ruchowe o prostszym doborze pozycji. Poniższy tekst opisuje samo zjawisko: skąd pochodzi, jak zmieniało się jego rozumienie, z czego składa się praktyka i co odnotowuje na jej temat literatura badawcza. Nie zawiera zaleceń dotyczących ćwiczeń ani oceny, komu i jaka forma praktyki odpowiada.
Osiem członów praktyki i miejsce pozycji ciała
Najczęściej przywoływanym tekstem źródłowym są Jogasutry przypisywane Patańdżalemu. Internet Encyclopedia of Philosophy podaje, że dzieło liczy około 195 sutr i mniej więcej 1200 słów, a badacze datują je zwykle na pierwsze wieki naszej ery, zastrzegając przy tym, że wczesnych tekstów sanskryckich nie da się datować precyzyjnie. Patańdżali nie był twórcą jogi – uporządkował praktyki istniejące wcześniej.
Tekst wymienia osiem członów praktyki:
- jama – powściągnięcia,
- nijama – nakazy,
- asana – pozycja ciała,
- pranajama – kontrola oddechu,
- pratjahara – wycofanie zmysłów,
- dharana – skupienie,
- dhjana – medytacja,
- samadhi – pochłonięcie.
Pozycjom ciała poświęcone są trzy sutry o łącznej długości dziewięciu słów, czyli mniej niż jeden procent tekstu, a chodzi w nich o siedzenie stabilne i wygodne na czas medytacji. Ta sama encyklopedia zaznacza, że rozumienie jogi przede wszystkim jako zestawu asan jest zjawiskiem nowożytnym i zachodnim.
Hatha joga i teksty, które opisały pracę z ciałem
Warstwa fizyczna praktyki ma własną, późniejszą historię. Haṭha Yoga Project, projekt badawczy prowadzony w latach 2015–2020 na SOAS University of London ze środków Europejskiej Rady do spraw Badań Naukowych, umieszcza początki hatha jogi około 1000 roku naszej ery, w rozmaitych środowiskach ascetycznych. Ustalenia projektu zmieniły dotychczasowy obraz. Pierwszej kodyfikacji praktyk fizycznych dokonali buddyści, a orientacja na sprawność ciała nie była dopiero wynalazkiem epoki kolonialnej.
Podręcznikiem klasycznym tej tradycji jest Hathapradipika, zestawiona w XV wieku przez Swatmaramę. Oxford Centre for Hindu Studies opisuje ją jako tekst, który zebrał wcześniejsze praktyki w jeden system, i dzieli jej zawartość na cztery części: pozycje, techniki oddechowe, mudry wraz z ciałem subtelnym oraz stany głębokiego skupienia.
Skąd wzięły się dzisiejsze linie nauczania
Postać jogi znana z dzisiejszych sal ćwiczeń uformowała się w XX wieku. Wellcome Collection wskazuje w tej roli Tirumalaia Krishnamacharyę (1888–1989), zaproszonego w 1931 roku przez maharadżę Majsuru do nauczania, a dwa lata później prowadzącego szkołę jogi w skrzydle pałacu Jaganmohan. Jego metoda była syntezą praktyk jogicznych, południowoazjatyckiej kultury fizycznej i zachodnich systemów ćwiczeń, a zadaniem postawionym przez dwór było spopularyzowanie jogi wobec modnych wtedy siłowni.
Z tej samej szkoły wyszli nauczyciele, którzy rozpowszechnili praktykę poza Indiami: B.K.S. Iyengar (1918–2014), Pattabhi Jois (1915–2009) oraz Indra Devi (1899–2002). Stąd pochodzą nazwy części współczesnych linii nauczania. Brytyjskie stowarzyszenie metody Iyengara opisuje ją jako pracę stopniowaną i uporządkowaną, w której stosuje się pomoce, czyli pasy, klocki i koce, a techniki oddechowe wchodzą do programu dopiero po ugruntowaniu praktyki pozycji. Linia ashtanga vinyasa, wywodząca się od Pattabhiego Joisa, opiera się na powtarzalnej sekwencji pozycji wykonywanej w rytmie oddechu.
Z czego składają się zajęcia
National Center for Complementary and Integrative Health, instytut wchodzący w skład amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia, wymienia trzy składowe praktyki: pozycje (asany), techniki oddechowe (pranajama) i medytację (dhjana). Proporcje między nimi bywają różne i to one w praktyce odróżniają jedne zajęcia od drugich.
Poszczególne linie różnią się tempem, czasem utrzymywania pojedynczej pozycji oraz tym, na ile kolejność ćwiczeń jest ustalona z góry. Część kładzie nacisk na dokładność ustawienia ciała i korzysta z pomocy, inne na ciągłość ruchu prowadzonego oddechem. Nazwy pozycji podaje się zwykle po sanskrycku, często obok nazwy polskiej lub angielskiej, przez co ta sama pozycja bywa opisywana kilkoma określeniami. Zajęcia bywają prowadzone w sali z nauczycielem albo odbywają się samodzielnie w domu, przy czym w drugim przypadku odpada bieżąca korekta ustawienia.
Co odnotowuje literatura badawcza
Instytut NCCIH podaje, że badania nad jogą obejmowały między innymi napięcie psychiczne, jakość snu, równowagę oraz dolegliwości bólowe w obrębie krzyża i karku. Ta sama instytucja opatruje ten obraz zastrzeżeniami: w poszczególnych pracach stosowano różne odmiany jogi, co utrudnia porównywanie wyników, wiele badań oparto na niewielkich grupach, a uczestnikami były najczęściej kobiety, osoby białe i lepiej wykształcone, co ogranicza przenoszenie wniosków na całą populację. Wnioski z tej literatury mają więc charakter ostrożny i pozostają przedmiotem dalszych badań.
Zainteresowanie instytucjonalne samą praktyką zostało odnotowane osobno. Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych rezolucją 69/131 z 11 grudnia 2014 roku ustanowiło 21 czerwca Międzynarodowym Dniem Jogi; wniosek poparło 175 państw członkowskich.
Poza zakresem tego tekstu pozostaje ocena, czy i w jakiej formie praktyka jest odpowiednia w konkretnej sytuacji zdrowotnej – takie rozstrzygnięcia zapadają w rozmowie z lekarzem i z prowadzącym zajęcia, którzy znają stan i możliwości danej osoby. Nie ma tu również informacji o kosztach zajęć ani o wyposażeniu, ponieważ zależą one od miejsca i zmieniają się w czasie.
Źródła: UNESCO, Reprezentatywna lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, wpis Yoga (2016); Organizacja Narodów Zjednoczonych, rezolucja 69/131 z 11 grudnia 2014; Internet Encyclopedia of Philosophy, hasło Yoga Sutras of Patanjali; Haṭha Yoga Project, SOAS University of London (2015–2020); Oxford Centre for Hindu Studies, opis Hathapradipiki; Wellcome Collection, Yoga adapts to time and place; National Center for Complementary and Integrative Health, Yoga: What You Need To Know. Stan na sierpień 2026.