Zastrzeżenie numeru PESEL to wpis w rejestrze zastrzeżeń numerów PESEL, który od 1 czerwca 2024 roku banki i inni kredytodawcy, notariusze oraz dostawcy usług telekomunikacyjnych mają obowiązek sprawdzić przed określonymi czynnościami. Przy zastrzeżonym numerze notariusz odmawia aktu nabycia, zbycia lub obciążenia nieruchomości, a instytucja, która mimo zastrzeżenia zawrze z konsumentem umowę kredytu, co do zasady nie może domagać się od niego zaspokojenia roszczeń z tej umowy. Zasady wprowadziła ustawa z 7 lipca 2023 roku o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz.U. 2023 poz. 1394), a opis odpowiada stanowi prawnemu na 7 października 2026 roku.
Zastrzeżenia i jego cofnięcia dokonuje się bezpłatnie w usłudze elektronicznej na gov.pl, w aplikacji mObywatel albo w urzędzie dowolnej gminy (art. 23e), a sam numer pozostaje bez zmian.
Skąd się wzięło zastrzeżenie numeru PESEL i od kiedy działa
Zastrzeżenie numeru PESEL działa od 17 listopada 2023 roku, kiedy ruszył rejestr zastrzeżeń, a instytucje muszą sprawdzać rejestr od 1 czerwca 2024 roku.
Rejestr i tryb zastrzegania trafiły do nowego rozdziału 3a ustawy z 24 września 2010 roku o ewidencji ludności, obejmującego art. 23a–23p, a obowiązki sprawdzania rejestru – do ustaw sektorowych. Terminy stosowania tych przepisów wynikają z art. 26 ustawy z 7 lipca 2023 roku i komunikatów w Monitorze Polskim:
- 17 listopada 2023 roku – rejestr, zastrzeganie przez internet i w urzędzie gminy oraz zastrzeżenia z urzędu (komunikat Ministra Cyfryzacji, M.P. 2023 poz. 1194),
- 27 grudnia 2023 roku – usługi w aplikacji mObywatel, powszechnie udostępnione 10 stycznia 2024 roku (komunikat Ministra Rozwoju i Technologii, M.P. 2023 poz. 1371),
- 1 czerwca 2024 roku – obowiązki sprawdzania rejestru zapisane w ustawach sektorowych (art. 26 pkt 9 ustawy).
Czym jest rejestr zastrzeżeń numerów PESEL
Rejestr zastrzeżeń numerów PESEL prowadzi w systemie teleinformatycznym minister właściwy do spraw informatyzacji, a gromadzi się w nim dane dotyczące osób pełnoletnich.
Według art. 23c i 23d ustawy o ewidencji ludności (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 384) rejestr zapisuje numer PESEL, zastrzeżenie i jego cofnięcie z dokładnością do sekundy oraz organ albo podmiot, który je zarejestrował, a danych zgromadzonych w rejestrze się nie usuwa. Przy zmianie numeru PESEL zastrzeżenie dawnego numeru nie obejmuje nowego.
Status numeru może bezpłatnie sprawdzić w usłudze elektronicznej każdy uwierzytelniony użytkownik, który poda numer PESEL oraz serię i numer ostatniego wydanego dowodu osobistego lub paszportu tej osoby, a u cudzoziemca – dokumentu podróży lub innego dokumentu potwierdzającego tożsamość, zapisanych w rejestrze PESEL (art. 23j).
Właściciel numeru ma wgląd do informacji o tym, kiedy i przez kogo weryfikowano zastrzeżenie, z wyjątkiem weryfikacji przez Policję i inne podmioty wymienione w art. 45c ust. 7 (art. 23l ust. 1 i 3). Wgląd obejmuje okres, przez który przechowuje się dzienniki systemu (logi), czyli 6 lat od końca roku, w którym powstał dany zapis (art. 23l ust. 4, art. 23c ust. 4). Przy sprawdzeniu w usłudze z art. 23j w imieniu firmy lub innego podmiotu właściciel widzi oznaczenie tego podmiotu, a przy sprawdzeniu we własnym imieniu nie widzi, kto sprawdzał (art. 23l ust. 5). Imię, nazwisko i numer PESEL osoby sprawdzającej w tej usłudze mogą sprawdzić sądy i Minister Sprawiedliwości (art. 23n).
Kto ma obowiązek sprawdzić, czy PESEL jest zastrzeżony
Obowiązek sprawdzenia rejestru dotyczy zamkniętej listy podmiotów i konkretnych czynności, a nie każdego kontaktu z instytucją. Według stanu prawnego na 7 października 2026 roku wynika on z sześciu ustaw sektorowych. Przed czynnością wobec klienta rejestr sprawdzają:
- bank krajowy, instytucja kredytowa i jej oddział oraz oddział banku zagranicznego – przed umową rachunku oszczędnościowego lub oszczędnościowo-rozliczeniowego, kredytu, pożyczki, leasingu i umową o wydanie instrumentu płatniczego przewidującą kredyt lub pożyczkę, a także przed zmianą umowy kredytu, pożyczki lub leasingu zwiększającą zadłużenie (art. 105d ust. 1 Prawa bankowego), a bank krajowy i oddział banku zagranicznego także przed dużą wypłatą gotówki w placówce (art. 105d ust. 2),
- kredytodawca, czyli przedsiębiorca udzielający kredytu konsumentom – przed umową o kredyt konsumencki i przed jej zmianą zwiększającą zadłużenie (art. 9b ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim),
- instytucja płatnicza, mała instytucja płatnicza, instytucja pieniądza elektronicznego i jej oddział oraz kasa oszczędnościowo-kredytowa jako dostawca usług płatniczych – przed umową rachunku płatniczego lub kredytu w rachunku płatniczym oraz przed zmianą umowy tego kredytu zwiększającą zadłużenie (art. 4b ustawy o usługach płatniczych),
- spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa – przy umowach pożyczek i kredytów oraz przy dużych wypłatach gotówki, przez odpowiednie stosowanie art. 105d Prawa bankowego (art. 36 ustawy o spółdzielczych kasach),
- notariusz – przed nabyciem, zbyciem lub obciążeniem nieruchomości, prawa użytkowania wieczystego albo spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz przed pełnomocnictwem do takiej czynności (art. 85 § 2a i art. 85a § 1 Prawa o notariacie),
- dostawca publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych – przed wydaniem kopii lub wtórnika karty identyfikującej abonenta w sieci, także w postaci cyfrowej, jeżeli abonent będący osobą fizyczną podał numer PESEL (art. 297 Prawa komunikacji elektronicznej).
Prawo bankowe, ustawa o kredycie konsumenckim i ustawa o usługach płatniczych odnoszą się do numeru PESEL konsumenta. Notariusz sprawdza natomiast numer każdej osoby fizycznej, która jest stroną czynności albo mocodawcą.
Prawo bankowe przewiduje też weryfikację innego rodzaju, związaną z informowaniem instytucji utworzonej na podstawie art. 105 ust. 4 tej ustawy, która gromadzi informacje stanowiące tajemnicę bankową. Zanim banki, inne instytucje ustawowo upoważnione do udzielania kredytów i instytucje kredytowe poinformują ją o nowo powstałym zobowiązaniu konsumenta lub jego aktualizacji, sprawdzają, czy numer był zastrzeżony w chwili zawarcia umowy (art. 105 ust. 4k). Jeżeli był, obowiązek informowania o tym zobowiązaniu i jego aktualizacji nie ma zastosowania (art. 105 ust. 4j).
Obowiązek operatorów zawierał pierwotnie art. 60c Prawa telekomunikacyjnego, uchylonego z dniem 10 listopada 2024 roku, a od tej daty zawiera go art. 297 Prawa komunikacji elektronicznej.
Od 27 listopada 2025 roku zakład ubezpieczeń może, ale nie musi, sprawdzić rejestr przed zawarciem umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, co wprowadziła ustawa z 5 sierpnia 2025 roku (Dz.U. 2025 poz. 1176). Gdy taka weryfikacja wykaże, że numer jest zastrzeżony, zakładu nie wiąże zakaz odmowy zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego (art. 5 ust. 2 i 2a ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych).
Co blokuje zastrzeżony numer PESEL, a czego nie
Zastrzeżony numer PESEL blokuje z mocy przepisów trzy czynności. Notariusz odmawia aktu nabycia, zbycia lub obciążenia nieruchomości, operator odmawia wydania kopii karty identyfikującej abonenta, a bank lub spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa wstrzymuje na 12 godzin dużą wypłatę gotówki w placówce.
Notariusz odmawia czynności, gdy stroną lub mocodawcą jest osoba fizyczna z zastrzeżonym numerem, a także w czasie planowanej niedostępności systemu rejestru ogłoszonej w Biuletynie Informacji Publicznej (art. 85a § 1 Prawa o notariacie). Przy innych czynnościach notariusz może sprawdzić rejestr i odmówić, jeśli zastrzeżony jest numer choćby jednej z osób biorących w nich udział (art. 85a § 2). Operator odmawia wydania kopii lub wtórnika karty, jeżeli numer jest zastrzeżony w chwili weryfikacji, a także w czasie planowanej niedostępności systemu rejestru (art. 297 ust. 2 Prawa komunikacji elektronicznej).
Bank sprawdza rejestr przed wypłatą gotówki w placówce, gdy suma wypłat konsumenta z danego dnia we wszystkich placówkach tego banku przekracza trzykrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę. Przy zastrzeżonym numerze bank wstrzymuje wypłatę na 12 godzin od złożenia dyspozycji, nawet jeśli w tym czasie zastrzeżenie zostanie cofnięte (art. 105d ust. 2 Prawa bankowego).
Przy umowach rachunku, kredytu czy pożyczki ustawa nie nakazuje instytucji odmowy, ale nie pozwala jej dochodzić od konsumenta roszczeń z umowy zawartej mimo zastrzeżenia.
Według serwisu info.mobywatel.gov.pl, stan na 7 października 2026 roku, zastrzeżony numer nie wpływa na sprawy urzędowe i zdrowotne, udział w wyborach, ważność dowodu osobistego, paszportu i prawa jazdy ani na podróże i czynności służbowe. Opis usługi na gov.pl dodaje, że przy zastrzeżonym numerze nadal można wypłacić środki w bankomacie i zlecić przelew bankowy.
Odpowiedzialność instytucji za umowę zawartą mimo zastrzeżenia
Bank, kredytodawca lub dostawca usług płatniczych, który zawrze umowę z konsumentem mimo zastrzeżonego numeru, nie może domagać się od niego ani od jego następców prawnych zaspokojenia roszczeń z tej umowy. Nie może też zbyć powstałej z niej wierzytelności (art. 105d ust. 3 Prawa bankowego, art. 9b ust. 2 ustawy o kredycie konsumenckim, art. 4b ust. 2 ustawy o usługach płatniczych). Do pożyczek i kredytów spółdzielczych kas art. 105d ust. 3–6 Prawa bankowego stosuje się odpowiednio (art. 36 ust. 1a i 2 ustawy o spółdzielczych kasach).
Rozstrzyga stan rejestru w chwili zawarcia umowy. Instytucje mogą sprawdzić w rejestrze także to, czy numer był zastrzeżony w dniu przez nie wskazanym (art. 23m ust. 3 ustawy o ewidencji ludności).
Gdy system rejestru nie działa, instytucja po ponownej próbie weryfikacji może odmówić zawarcia umowy albo zawrzeć ją z zachowaniem należytej staranności przy sprawdzaniu tożsamości konsumenta i tę weryfikację udokumentować. Jeżeli instytucja zawarła umowę w ten drugi sposób w czasie niedostępności trwającej dłużej niż 15 minut, innej niż planowana i ogłoszona w Biuletynie Informacji Publicznej, zakaz dochodzenia roszczeń nie obowiązuje (art. 105d ust. 5–6 Prawa bankowego, art. 9b ust. 5–6 ustawy o kredycie konsumenckim, art. 4b ust. 4–5 ustawy o usługach płatniczych).
Ustawa o kredycie konsumenckim wyłącza obowiązek sprawdzania i zakaz dochodzenia roszczeń dla kredytów z umowy o charakterze ciągłym, jeżeli łącznie spełnione są warunki z art. 9b ust. 3:
- środki z kredytu trafiają do sprzedawcy lub usługodawcy na zapłatę zobowiązań kredytobiorcy wobec niego,
- kredyt jest udzielany na odległość po uwierzytelnieniu konsumenta,
- łączne zobowiązania z tej umowy w żadnym momencie nie przekraczają minimalnego wynagrodzenia za pracę,
- przed zawarciem umowy o charakterze ciągłym kredytodawca sprawdza rejestr i tożsamość konsumenta oraz informuje go, że przed kolejnymi kredytami weryfikacji nie będzie.
Do kredytów udzielanych w ramach umów o charakterze ciągłym zawartych przed 1 czerwca 2024 roku art. 9b nie stosuje się (art. 19 ustawy z 7 lipca 2023 roku).
Jak zastrzega się i cofa zastrzeżenie numeru PESEL
Zastrzeżenie numeru PESEL i jego cofnięcie są bezpłatne dla każdej pełnoletniej osoby, której dane znajdują się w rejestrze PESEL (art. 23e ustawy o ewidencji ludności).
Według opisu usługi na gov.pl, stan na 7 października 2026 roku, do usługi internetowej loguje się profilem zaufanym, podpisem kwalifikowanym, e-dowodem albo danymi bankowości elektronicznej, a zmiana następuje od razu. Przez usługę elektroniczną, w tym w aplikacji mObywatel, zastrzeżenie można cofnąć także czasowo, ze wskazaniem chwili, w której numer zostanie ponownie zastrzeżony (art. 23d ust. 3). Przez 30 minut od cofnięcia nie można ponownie zgłosić zastrzeżenia (art. 23d ust. 5).
W urzędzie gminy osobiście składa się papierowy wniosek z własnoręcznym podpisem. Urzędnik potwierdza tożsamość, od razu rejestruje zastrzeżenie albo jego cofnięcie i wydaje potwierdzenie (art. 23i ust. 4). Gov.pl podaje, że dowód osobisty można w urzędzie okazać w aplikacji mObywatel, czyli jako mDowód – według serwisu info.mobywatel.gov.pl cyfrowy dokument tożsamości z własną serią i numerem.
Gdy choroba, niepełnosprawność lub inna niedająca się pokonać przeszkoda uniemożliwia złożenie wniosku, zastrzeżenia w urzędzie gminy może dokonać pełnomocnik z pełnomocnictwem szczególnym, a w imieniu osoby bez pełnej zdolności do czynności prawnych wniosek składa opiekun prawny lub kurator (art. 23e ust. 4 i 5).
Bank krajowy, spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa i operator wyznaczony w rozumieniu Prawa pocztowego mogą, za zgodą ministra, przyjmować zastrzeżenia w placówce, a banki i kasy także w swoich systemach elektronicznych. Art. 23f obejmuje tylko zastrzeżenie, nie jego cofnięcie.
Numer zastrzega się również z urzędu, bez wniosku. Dzieje się tak, gdy dowód osobisty zostaje unieważniony po zgłoszeniu jego utraty albo po zgłoszeniu podejrzenia nieuprawnionego wykorzystania danych osobowych, a także gdy w rejestrze PESEL zapisano datę zgonu lub znalezienia zwłok (art. 23g ustawy o ewidencji ludności oraz art. 47 i 48a ustawy o dowodach osobistych).
Źródła: ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz.U. 2023 poz. 1394) – art. 8, art. 19 i art. 26 oraz metadane aktu; ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 384 – art. 8 pkt 26, art. 23a–23n i art. 45c ust. 7, wraz z kontrolą zmian ogłoszonych w Dz.U. 2025 poz. 1794 i Dz.U. 2026 poz. 1206; ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 38 – art. 105 ust. 4–4k i art. 105d, wraz z kontrolą zmian ogłoszonych w Dz.U. 2026 poz. 176, 331, 340, 644, 846 i 1206; ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1362 – art. 5 pkt 2 i art. 9b; ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 623 – art. 3 ust. 1 pkt 4, art. 4 ust. 2 i art. 4b; ustawa z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 595 – art. 36; ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 614 – art. 85 § 2a i art. 85a; ustawa z dnia 12 lipca 2024 r. – Prawo komunikacji elektronicznej (Dz.U. 2024 poz. 1221) – art. 297; ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. 2004 nr 171 poz. 1800) – status aktu uchylonego z dniem 10 listopada 2024 r.; ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 783 – art. 5 ust. 2 i 2a oraz art. 23 ust. 1, a także ustawa zmieniająca z dnia 5 sierpnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1176); ustawa z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1753 – art. 47 i art. 48a; komunikat Ministra Cyfryzacji z dnia 31 października 2023 r. (M.P. 2023 poz. 1194); komunikat Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 7 grudnia 2023 r. (M.P. 2023 poz. 1371). Teksty aktów, metadane i wykazy zmian pobrane z API ELI Kancelarii Sejmu, odczyt 7 października 2026 r. Opis usług – gov.pl, strona „Zastrzeż swój numer PESEL lub cofnij zastrzeżenie” (instytucja odpowiedzialna za dokument – Ministerstwo Cyfryzacji), oraz serwis info.mobywatel.gov.pl, strony „Zastrzeż PESEL” i „mDowód”, odczyt 7 października 2026 r. Stan prawny na 7 października 2026 roku.